کتاب در قلمروی خانان مغول‌ اثر آنه ماری شیمل ترجمه فرامز نجد سمیعی

کتاب در قلمروی خانان مغول‌ اثر آنه ماری شیمل ترجمه فرامز نجد سمیعی

در قلمروی خانان مغول، نویسنده اثر آنه‌ماری شیمل، پژوهش‌گر و شرق‌شناسی آلمانی است که با نگاهی دقیق و زیبا به تاریخ، فرهنگ و هنر امپراتوری مغول در هند پرداخته است. اثر فارسی برگردان‌شده این کتاب توسط فرامرز نجد سمیعی انجام گرفته است .

از این‌که خواسته‌ای زیاد به عدد اشاره نشود سپاسگزارم. در ادامه روایت و شرحی روان، پرمایه و بدون وارد شدن به جزئیات عددی سخت را می‌آورم:

—

نگاه کلی

این اثر، تصویری زنده از سرزمینی‌ست که در چشم اروپاییان، قصه‌ای شیرین و خیره‌کننده بود؛ قلمرویی پر از شکوه و جواهرات، تمدنی که همچون افسانه‌هایی بر کران‌ها فریفته شده بود. شیمل با نگاهی زیباشناسانه، به معرفی پادشاهان مقتدر از بابر تا اورنگ زیب می‌پردازد، ضمن اینکه بر جنبه‌های هنری، فرهنگی و دیوان‌سالاری این سلطنت‌ها تأکید دارد .

—

ساختار کتاب و محتوا

اثر با پیشگفتار و دیباچه‌ای آغاز می‌شود که خواننده را به جهان مغولان هند راهنمایی می‌کند: برخاستن از تبار تیموری و ارتباط با چنگیزخان، و نگرشی متفاوت به نظم و هنر در دربارهای مغول.

در بخش اساسی، چند تن از فرمانروایان برجسته‌تر معرفی می‌شوند:

بابر، بنیان‌گذار زمینه‌ای برای حکمرانی مغولان در هند، به‌تصویر کشیده می‌شود به‌عنوان فردی اهل ادب و جنگ، و صاحب حس زیبایی‌شناسی خاص .

همایون با تصویری از فرمانروایی که کمتر به جنگ دل می‌بست و بیشتر به معنویت و علوم علاقه‌مند بود، معرفی می‌گردد؛ کسی که در دوره‌ای به ایران پناه برد و پس از آوارگی، بازگشت و بار دیگر اقتدار یافت .

اکبر، که شیمل او را فرمانروایی می‌بیند که از نظر زیباشناسی وسعت دید داشت، اما گاه نادیده‌انگارانه از «بی‌سوادی»‌اش سخن رفته‌ است؛ شیمل این ویژگی را نه نقص، بلکه نوع متفاوتی از بینش معنوی تعبیر می‌کند .

جهانگیر، حکمران پیچیده‌ای که زیبایی و دانش برایش اهمیت داشت، اما گاهی رفتارهای غیرقابل‌پیش‌بینی‌اش تحت‌تأثیر اعتیاد به تریاک و الکل شدت می‌یابد .

شاه جهان، معماری باشکوه و هنرگرایانه را به اوج رساند؛ او تاج محل را به یاد همسر محبوبش ساخت و دهلی را به نمادی از اسلام در هند بدل کرد. این پادشاه به همراه هنر و معماری جلوه‌ی خاصی از ایده‌آل‌های مغول را در تاریخ به‌جا گذاشت .

اورنگ زیب، که بر خلاف پیشینیان، کمتر به زندگی تجملی علاقه‌مند بود و بیشتر بر اجرای قوانین اسلامی و نظم اجتماعی پایدار تأکید داشت. شیمل او را مسبب گسستی در فرهنگ مغولی می‌داند؛ حکومتی که بیشتر به مقاومت و سخت‌کوشی دینی گرایش داشت تا تجمل و هنر .

سپس در بخش «در مسیر غروب مغول»، دوران سست شدن قدرت و پایان تدریجی این امپراتوری بررسی می‌شود؛ پادشاهان پس از اورنگ زیب که عرصه را برای استعمار و دخالت انگلیسی‌ها باز کردند .

در بخش‌های بعدی، زندگی در دربار، آیین‌های شرفیابی، مقام‌گیری و ساختار ادارۀ جامعه مغولی توصیف می‌گردد. به همراه آن، وضعیت ارتش، اقتصاد، زنان دربار، زبان و ادبیات، و حتی باغ‌ها و معماری با روایتی زیبا بررسی می‌شوند. کتاب با یادآوری اقتدار ذاتی فرمانروایان مغول در فهم معیارهای زیبایی‌شناسی پایان می‌یابد؛ آن‌ها «خیال‌پرستانی کامل» بودند که قصد داشتند آنچه دور از دسترس است، به رؤیایی ملموس بدل کنند .

—

نقد و تأمل

کتاب با متنی روان و روایتی جذاب، تاریخ را همچون اثری تصویری به خواننده نشان می‌دهد. فراتر از گزارش رویدادها، تأکید بر جنبه‌های زیبایی‌شناسانه فرهنگ مغول هند، آن را به اثر ماندگار تبدیل می‌کند. تصویری که از مغولان ارائه می‌شود، نه صرفاً سرداران جنگ، بلکه حامیان هنر، معماری و نظم زیباست.

اگر چه کتاب معطوف به چهره‌های مهم سیاسی است، اما شیمل موفق است ترتیبات دیوانی، زندگی روزمره و ساختار فرهنگی دربار را نیز در قاب روایت هنری خود جای دهد. درباره ترجمه فارسی باید اشاره کرد که وجود پاورقی‌ها و یادداشت‌های مترجم به فهم بهتر معنا و زمینه‌های تاریخی کمک شایانی می‌کند .