کتاب قمر در عقرب اثر هوشنگ عاشورزاده

کتاب قمر در عقرب اثر هوشنگ عاشورزاده

کتاب قمر در عقرب نوشته‌ی هوشنگ عاشورزاده یکی از آثار قابل توجه ادبیات داستانی ایران در دهه‌ی شصت و هفتاد شمسی است که در سال ۱۳۶۹ توسط انتشارات اسپرک منتشر شد. این کتاب در واقع مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه است (حدود ۸ داستان) که عنوان اصلی کتاب از یکی از داستان‌های محوری آن گرفته شده است. هوشنگ عاشورزاده با زبانی ساده اما لایه‌دار، به تصویر کشیدن زندگی روزمره‌ی آدم‌های معمولی در بستر اجتماعی-فرهنگی ایران پس از انقلاب و پیش از آن می‌پردازد و در عین حال دغدغه‌های عمیق‌تری مانند سانسور، فشارهای روانی، روابط انسانی شکننده و جست‌وجوی معنا در جهانی پر از ابهام را دنبال می‌کند.
معرفی مفصل و شرح کتاب
مجموعه‌ی قمر در عقرب با داستانی به همین نام آغاز نمی‌شود، بلکه عنوان کتاب از یکی از داستان‌های کلیدی گرفته شده که فضایی سنگین و نمادین دارد. داستان‌ها معمولاً در فضاهای شهری و روستایی ایران می‌گذرند؛ از خیابان‌های خاکستری تهران گرفته تا کوچه‌های روستاهای اطراف و حتی مناظر ذهنی شخصیت‌ها. شخصیت‌های اصلی اغلب مردانی هستند که در میانه‌ی زندگی روزمره‌شان با نوعی بن‌بست روبه‌رو می‌شوند: بن‌بست شغلی، عاطفی، ایدئولوژیک یا حتی وجودی.
داستان‌های مجموعه عبارتند از:
نرگس، آی گل نرگس: روایتی از جدایی و حسرت، با تصویری شاعرانه از گل نرگس که نماد زیبایی زودگذر و از دست‌رفته است.
بال بلند آرزو: کاوش در آرزوهای بزرگ و شکست‌خورده‌ی آدم‌هایی که در محدودیت‌های اجتماعی گرفتارند.
با هجوم باد: داستانی پر از حرکت و آشوب درونی، جایی که باد نماد تغییر اجباری و ناخواسته است.
قمر در عقرب: داستان محوری کتاب؛ روایتی از نگاه یک کودک به پدرش که نویسنده است. پدر در تلاش برای نوشتن داستان است اما سانسور، فشار اجتماعی و فضای خفقان‌آور جامعه مدام دست و پایش را می‌بندد. کودک از دور شاهد این رنج است و این زاویه دید کودکانه، لایه‌ای از معصومیت و در عین حال تلخی به داستان می‌افزاید.
پنجره‌ای رو به تاریکی: نمادی از ناامیدی و انزوا؛ شخصیتی که از پنجره به بیرون نگاه می‌کند اما چیزی جز تاریکی نمی‌بیند.
کاکل سوخته نخیل: اشاره به ویرانی و سوختن آرزوها، با تصویری از نخل سوخته که در فرهنگ ایرانی نماد پایداری و زندگی است اما اینجا نابود شده.
و چند داستان دیگر که همگی در یک حال‌وهوای مشترک حرکت می‌کنند: حس خفگی، تلاش برای بیان، و ناکامی در برابر ساختارهای بیرونی.
زبان عاشورزاده در این مجموعه روان و بدون تکلف است اما پر از تصاویر بصری قوی. او از جزئیات روزمره (صدای ماشین‌ها، بوی خاک باران‌خورده، نور کم‌سوی لامپ، حرف‌های پراکنده‌ی آدم‌ها) برای ساختن فضای احساسی استفاده می‌کند. داستان‌ها معمولاً پایان باز یا تلخ دارند و خواننده را با پرسش‌های بی‌پاسخ تنها می‌گذارند.
تحلیل و بررسی کتاب
قمر در عقرب را می‌توان یکی از آثار نماینده‌ی ادبیات «پس از انقلاب» دانست که بدون شعارزدگی و مستقیم‌گویی، از فضای سنگین فرهنگی و سیاسی آن دوره حرف می‌زند. عنوان «قمر در عقرب» که در فرهنگ عامه ایرانی به زمان نحس و بدشگونی تعبیر می‌شود، در اینجا بار نمادین قوی‌تری دارد: دوره‌ای که نوشتن، بیان کردن و حتی زیستن آزادانه برای روشنفکران و نویسندگان به امری دشوار و گاه خطرناک تبدیل شده بود. داستان محوری کتاب (قمر در عقرب) به نوعی خودزندگینامه‌ای پنهان است؛ نویسنده‌ای که در خانه می‌نویسد اما مدام نگران سانسور، قضاوت دیگران و حتی امنیت خود است. نگاه کودک به این پدر، فاصله‌ای ایجاد می‌کند که هم دل‌خراش است و هم روشنگرانه؛ کودک هنوز نمی‌فهمد چرا پدر این‌قدر رنج می‌کشد، اما حس می‌کند چیزی اساسی در جهان اطرافش اشتباه است.
نقطه قوت اصلی کتاب در همین چندلایه بودن است. عاشورزاده نه به ورطه‌ی رئالیسم خشک می‌افتد و نه به سمبولیسم انتزاعی. او بین این دو حرکت می‌کند و از همین تعادل، عمق احساسی ایجاد می‌شود. شخصیت‌ها بیش از حد قهرمانانه یا قربانی‌وار نیستند؛ آدم‌های واقعی‌اند با ضعف‌ها، ترس‌ها و آرزوهای کوچک و بزرگ.
از نظر فرم، داستان‌ها کوتاه‌اند اما فشرده. عاشورزاده مهارت بالایی در حذف اضافات دارد و با چند جمله می‌تواند فضایی کامل بسازد. این ویژگی باعث می‌شود کتاب علی‌رغم حجم کم، اثری سنگین و ماندگار به نظر برسد.
از منظر انتقادی، شاید بتوان گفت کتاب در برخی داستان‌ها کمی بیش از حد به فضای شخصی و درونی شخصیت‌ها متمرکز است و کمتر به لایه‌های اجتماعی گسترده‌تر می‌پردازد، اما همین تمرکز درونی باعث شده که حس خفقان و انزوا بسیار ملموس منتقل شود. همچنین استفاده از عناصر نمادین (نخل سوخته، پنجره به تاریکی، قمر در عقرب) بدون افتادن به دام تصنع، نشان‌دهنده‌ی مهارت نویسنده است.
در مجموع، قمر در عقرب کتابی است برای کسانی که به ادبیات جدی و تأمل‌برانگیز علاقه دارند؛ نه سرگرمی سریع، بلکه تجربه‌ای عمیق از زیستن در شرایطی که آزادی بیان و آزادی بودن مدام تهدید می‌شود. اثری که بعد از دهه‌ها هنوز حرف برای گفتن دارد و می‌تواند خواننده را به فکر وادارد که «بدشگونی» واقعی نه در آسمان، که در ساختارهای قدرت و محدودیت‌های انسانی نهفته است.