کتاب تاریخ صوفی و صوفیگری اثر عبدالله مبلغی آبادانی

کتاب تاریخ صوفی و صوفیگری اثر عبدالله مبلغی آبادانی

کتاب «تاریخ صوفی و صوفی‌گری» نوشته‌ی عبدالله مبلغی آبادانی، در دو جلد قطور منتشر شده و حاصل سال‌ها پژوهش و مطالعه‌ی نویسنده در حوزه‌ی تاریخ تصوف است. اثری است که به‌درستی می‌توان آن را یکی از جامع‌ترین مراجع فارسی در معرفی و بررسی جریان صوفیانه دانست. تصوف، پدیده‌ای است ریشه‌دار و پیچیده که نه‌تنها تاریخ دینی مسلمانان را تحت تأثیر قرار داده، بلکه ادبیات، هنر، موسیقی، فلسفه و حتی زندگی اجتماعی آنان را شکل بخشیده است. هر پژوهشی در این عرصه ناگزیر است میان روایت تاریخی و تحلیل اجتماعی رفت‌وآمد کند، و مبلغی آبادانی در این اثر کوشیده است هر دو وظیفه را به دوش کشد.

مقدمه‌ای بر کتاب

این مجموعه نخستین بار در دهه‌ی هفتاد شمسی توسط انتشارات حر در قم منتشر شد. هر جلد بیش از پانصد صفحه دارد و مجموعاً نزدیک به ۱۱۲۰ صفحه را شامل می‌شود. ساختار کلی کتاب نشان می‌دهد که نویسنده قصد داشته یک روایت طولانی‌مدت از پیدایش تصوف تا اوج‌گیری و سپس گسترش سلسله‌های صوفیانه را در اختیار خواننده بگذارد. به همین دلیل، جلد نخست بیشتر به آغاز و ریشه‌ها می‌پردازد و جلد دوم به شکوفایی و گستردگی.

جلد اول: از ریشه‌ها تا پیدایش نهاد صوفیانه

در جلد نخست، نویسنده تلاش می‌کند مفهوم «صوفی» را روشن کند. او به بحث‌های واژه‌شناسانه می‌پردازد؛ از نسبت صوفی با «صوف» (پشمینه‌پوشی) سخن می‌گوید، به معنای «صفا» اشاره می‌کند و دیدگاه‌های لغویون و مورخان را نقل می‌کند. سپس به سراغ زمینه‌های اجتماعی و روانی ظهور این جریان می‌رود: زهد نخستین مسلمانان، انزواطلبی برخی از عابدان، و گرایش‌های معنوی که در واکنش به دنیاطلبی و سیاست‌های امویان و عباسیان شکل گرفت.

او با دقتی خاص نشان می‌دهد که چگونه این گرایش‌های فردی و ساده‌زیستانه، در طول زمان به یک جریان منسجم‌تر تبدیل شد. روایت زندگی‌نامه‌های نخستین صوفیان، همچون حسن بصری و رابعه عدویه، در این جلد جایگاهی ویژه دارد. نویسنده با تکیه بر منابع تاریخی، هم به جذابیت معنوی این شخصیت‌ها می‌پردازد و هم به انتقاداتی که متوجه آنان بوده است.

از دیگر مباحث مهم جلد اول، بررسی «خانقاه» است؛ نهادی که بعدها هویت جمعی صوفیان را تثبیت کرد. نویسنده نشان می‌دهد که چگونه خانقاه از یک فضای ساده برای عبادت و ذکر، به یک مرکز اجتماعی و فرهنگی بدل شد که در آن هم آموزش‌های دینی و اخلاقی جریان داشت و هم روابط قدرت و سلسله‌مراتبی شکل گرفت.

جلد دوم: گسترش سلسله‌ها و نقد جریان صوفیانه

جلد دوم گستره‌ای وسیع‌تر دارد. در این جلد، نویسنده به معرفی و تحلیل سلسله‌های صوفی می‌پردازد؛ سلسله‌هایی چون قادریه، نقشبندیه، مولویه، سهروردیه و ده‌ها طریقت دیگر. او به‌روشنی نشان می‌دهد که تصوف در هر منطقه و دوره‌ای، رنگ و بوی خاصی به خود گرفته است؛ گاهی با سیاست درآمیخته و گاهی از آن فاصله گرفته، گاهی حامی قدرت شده و گاهی منتقد آن.

در این جلد همچنین آداب و رسوم صوفیان معرفی می‌شود: ذکر، سماع، خلوت، چله‌نشینی و مراتب سلوک. نویسنده با رویکردی انتقادی این آداب را بررسی می‌کند و از دو سوی ماجرا سخن می‌گوید؛ هم از تأثیر مثبت آن‌ها بر تهذیب نفس و تربیت اخلاقی، و هم از آسیب‌هایی که در صورت افراط یا تحجر پدید آمده است.

بخش قابل توجهی از جلد دوم نیز به تأثیر تصوف بر فرهنگ اختصاص دارد. نویسنده با مثال‌هایی از شعر فارسی و آثار عارفان، نشان می‌دهد که چگونه روح صوفیانه در کالبد ادبیات فارسی دمیده شد و غزل، مثنوی، و حتی نثر عرفانی را به اوج رساند. در عین حال، او یادآور می‌شود که نفوذ بیش از حد صوفیانه در برخی مقاطع تاریخی، می‌توانست جامعه را از فعالیت اجتماعی و عقلانیت دور کند.

روش پژوهش

شیوه‌ی نویسنده در این کتاب ترکیبی است. او از منابع تاریخی، شرح‌حال‌ها، تذکره‌ها و متون عرفانی بهره می‌برد و در عین حال به پژوهش‌های معاصر نیز توجه دارد. سبک نوشتار او بیشتر گزارشی ـ تحلیلی است: ابتدا اطلاعات تاریخی را نقل می‌کند و سپس بر پایه‌ی آن قضاوت و نقد خویش را می‌افزاید. همین ویژگی باعث شده کتاب هم برای خواننده‌ی عمومی قابل فهم باشد و هم برای پژوهشگر دانشگاهی ارزشمند.

قوت‌های اثر

این کتاب نقطه‌ی قوت‌های بسیاری دارد. نخست، جامعیت آن است؛ به‌ندرت می‌توان کتابی فارسی یافت که تا این حد گستره‌ی تاریخی و موضوعی تصوف را پوشش دهد. دوم، توجه به نقد است؛ نویسنده تنها روایتگر نیست، بلکه نگاه ارزیابانه دارد. سوم، استفاده از منابع متنوع است که اثر را غنی ساخته و به آن اعتبار بخشیده است.

ضعف‌ها و کاستی‌ها

با وجود این، کاستی‌هایی نیز به چشم می‌خورد. گاه فصل‌بندی و نظم مطالب چندان یک‌دست نیست و برخی مباحث تکرار می‌شوند. همچنین، در جاهایی دیدگاه شخصی نویسنده بر روایت تاریخی غلبه پیدا می‌کند و خواننده باید میان داده و داوری تمایز قائل شود. از سوی دیگر، از زمان انتشار کتاب تاکنون پژوهش‌های نوینی در حوزه‌ی تصوف صورت گرفته است که در این کتاب بازتابی نیافته است؛ بنابراین برای مطالعات روزآمد، باید آن را در کنار آثار جدیدتر خواند.

جایگاه کتاب در مطالعات تصوف

با همه‌ی این‌ها، کتاب «تاریخ صوفی و صوفی‌گری» همچنان جایگاه مرجع دارد. این کتاب هم برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های الهیات، ادبیات، تاریخ و عرفان سودمند است و هم برای علاقه‌مندان عام که می‌خواهند با سیر کلی تصوف آشنا شوند. اگر بخواهیم از یک تصویر بزرگ و جامع آغاز کنیم و سپس به سراغ متون خاص و جزئی برویم، این کتاب نقطه‌ی شروعی شایسته است.

تحلیل موضوعی

از دل این دو جلد می‌توان دریافت که تصوف، تنها یک تجربه‌ی شخصی معنوی نیست، بلکه یک پدیده‌ی اجتماعی است. خانقاه‌ها، سلسله‌ها، آداب جمعی، و تأثیرات فرهنگی همه نشان می‌دهند که صوفیگری در طول تاریخ یک نهاد زنده و پویا بوده است. نویسنده با رویکردی تحلیلی نشان می‌دهد که تصوف چگونه هم می‌تواند منبع معنویت و اخلاق باشد و هم در صورت افراط، زمینه‌ساز انزوا و گریز از عقلانیت.

جمع‌بندی

به‌طور کلی، این اثر را می‌توان «دایره‌المعارف»ی فارسی درباره‌ی تصوف دانست. اثری که خواننده را در سفری طولانی از زهد ساده‌ی نخستین مسلمانان تا شکوه خانقاه‌های قرون وسطی همراهی می‌کند. اگرچه ساختار و زبان آن گاه نیازمند بازنگری است، اما همچنان چراغی است که مسیر شناخت تصوف را روشن می‌سازد.