دومین اطلس جغرافیائی دوره قاجار

کتاب دومین اطلس جغرافیائی دوره قاجار نوشته محمدرضا مهندس

شامل نقشه های ایران،تهران و قاره های جهان در یکصد و بیست سال قبل افرادی که در تهیه اطلس فوق همکاری داشته اند به صورت مستقل نقشه های دگیری از ایران، تهران، جهان و قاره ها ترسیم نمودند که به تعداد محدود به چاپ رسید. این روند تا اوایل سال 1300 شمسی ادامه داشت. در این مدت سه جلد اطلس جغرافیایی تهیه گردید که ما آنها را در این جزوه معرفی کرده ایم و جلد دوم که کار محمدرضا مهندس بود عیناً به صورت نسخه برابر اصل در این مجموعه آورده ایم. میرزا رضا خان مهندس، از فارغ التحصیلان مدرسه دارالفنون بودکه در سال 1309 هجری قمری وارد این مدرسه شد و در ردیف شاگردان ممتاز دارالفنون در سال 1317 فارغ التحصیل شد. میرزا رضا خان مهندس که اصول هندسه و ترسیم نقشه را در مدرسه دارالفنون آموخته بود، پس از تهیه نقشه های پنج قاره و نقشه ایران به تهیه یک اطلس جغرافیایی در 14 برگ اقدام کرد. نقشه های این اطلس که کوچک ترسیم شده نقشه های قبلی بود که در سالهای 1318 و 1319 قمری ترسیم شد. اطلس میرزا رضای مهندس با نقشه هایی مربوط به ایران و جهان در 16 برگ مزین شده است. که در آن نام اطلس، معرفی ترسیم کننده، مقدمه ای از معرفی مولف اطلس با امضای وزیر علوم وقت به همراه مطالبی درباره اطلس مشهور عبدالغفار نجم الدوله و شرح حالی از نامبرده آمده است و با چهارده نقشه رنگی اطلس میرزا رضا که مورد تأیید و با ممهوریت نجم الدوله است پایان میپذیرد. تمامی نقشه ها دارای طول و عرض جغرافیایی است و همچنین یکایک نقشه ها با زیرنویسی توسط محمدرضا مهندس نگاشته شده است. آغاز نقشه برداری در ایران از زمان تأسیس مدرسه دارالفنون آغاز شد. این امر در ایران در زمانی اتفاق افتاد که از شروع اکتشافات جغرافیائی در قرن پانزدهم نزدیک به سه قرن میگذشت. مسیو کرشیش معلم توپخانه و مهندسی، در کلاسهای مدرسه دارالفنون با کمک مترجم دانشمند خود میرزا ذکی مازندرانی، اولین بار محصلان دارالفنون را با رموز فن نقشه برداری آشنا ساخت. وی درسال 1275 قمری موفق شد با دستیاری ذوالفقار بیک و محمدتقی خان، که از شاگردان مدرسه دارالفنون بودند اولین نقشه دارالخلافه طهران را تهیه و با چاپ سنگی به طبع برسانند. این نقشه سرآغاز تیه و انتشار نقشه های جغرافیایی در آن عصر بوده است که 26 سال بعد استاد عبدالغفار نجم الدوله، استاد علم جغرافیا و نجوم، با همکاری دانش آموختگان مدرسه دارالفنون موفق به تدوین و چاپ اولین اطلس جغرافیایی گردیدند که مبنای کار آنها ترجمه اطلس های منتشر شده از کشور فرانسه بود.