کتاب ستیز و سازش

ستیز و سازش اثر چوکسی تلاشی‌ست برای بازخوانی ایرانِ سده‌های نخست اسلامی از زاویه‌ای که کمتر دیده شده: نه از منظر «فتح»، نه از منظر «تسلیم»، بلکه از زاویۀ تعاملات طولانی و چندلایه میان جامعه زرتشتیِ شکست‌خورده و جامعه مسلمانِ مسلط. کتاب نشان می‌دهد که تاریخ این دوران نه یک خط مستقیم است، نه دوگانه‌ای ساده؛ بلکه شبکه‌ای از تصمیم‌ها، بیم‌ها، مصالحه‌ها، خسارت‌ها، و بازسازی‌هاست. اگر به جای مفهوم «فتح» مفهوم «پیوستگی‌های متحول» را بگذاریم، دقیقاً همان چیزی است که چوکسی می‌خواهد بفهمیم. — ■ بخش نخست: موضوعات اصلی – یا ستون‌های تحلیل چوکسی ۱) فروپاشی سیاسی، اما تداوم اجتماعی چوکسی برخلاف بسیاری از روایت‌های کلاسیک، بر این باور است که مرگ سیاسی ساسانیان برابر با مرگ جامعه زرتشتی نبود. او با طرح این نکته که ساختارهای اجتماعی زمانه بسیار کندتر از ساختارهای سیاسی تغییر می‌کنند، زمینهٔ تحلیل خود را می‌سازد. به عبارت دیگر: نظام سیاسی سقوط می‌کند، اما مردم، خانواده‌ها، صنوف، روحانیان، زمین‌داران و آیین‌ها همچنان در صحنۀ زندگی حضور دارند و راه‌های نو برای ادامه یافتن می‌یابند. این واقع‌گرایی اجتماعی ستون اول کتاب است. — ۲) مسلمانان: گروهی غالب، اما ناهمگون چوکسی با ظرافت نشان می‌دهد که جامعهٔ مسلمانِ تازه‌آمده یک گروه یکنواخت نبود. تفاوت‌های قبیله‌ای، سیاسی و مذهبی میان خود مسلمانان فضای «توافق» را بزرگ‌تر می‌کرد. از نگاه او: تنوع درونی مسلمانان به زرتشتیان امکان می‌داد از شکاف‌ها، رقابت‌ها و نیازهای محلی استفاده کنند و در برخی حوزه‌ها امتیازهای خود را زنده نگه دارند. این یعنی «غلبه» هرگز مطلق نبود. — ۳) زرتشتیان: اقلیتی مغلوب، اما فعال چوکسی تصویری از زرتشتیان ارائه می‌دهد که با روایت‌های معمول متفاوت است: باشندگان منفعل و صرفاً درحال از دست دادن موقعیت نیستند؛ آن‌ها کنش‌گرند. آن‌ها ـ مذاکره می‌کنند ـ پرونده‌های حقوقی باز می‌کنند ـ با مقامات تازه مذاکره می‌کنند ـ میراث‌های دینی را تعدیل و بازآرایی می‌کنند ـ یا حتی گاه در برابر فشارها مقاومت دسته‌جمعی نشان می‌دهند. پس «مغلوب» به معنای «خاموش» نیست. — ■ بخش دوم: مکانیزم‌های تغییر – موتورهای پنهان تاریخ چوکسی تحول جامعه را نتیجه چهار موتور اصلی می‌داند: — ۱) اقتصاد: فشارها، فرصت‌ها و جابه‌جایی مالکیت نویسنده توضیح می‌دهد که مهم‌ترین محرکِ تغییر در واقع اقتصاد بوده است: مالیات‌های جدید ثبت دوبارۀ زمین‌ها انتقال املاک فروخته‌شده به مسلمانان نیاز به مشارکت با دستگاه مالی این تحولات به شکلی آرام اما مداوم بنیان‌های قدرت اقتصادی زرتشتیان را فرسوده و زمینهٔ تغییر هویت دینی را فراهم کرد. در این نگاه، تغییر دین در بسیاری موارد نه یک انتخاب ایمانی بلکه یک راهبرد اقتصادی-اجتماعی بود. — ۲) حقوق و قضا: شکل‌دهیِ روابط جدید چوکسی نشان می‌دهد که ورود نظام حقوقی اسلامی دو پیامد مهم داشت: ۱. ایجاد چارچوب‌های رسمی که جایگاه زرتشتیان را محدود می‌کرد ۲. ایجاد فضاهای مذاکره که امکان توافق را فراهم می‌کرد این دوگانه بسیار مهم است: قانون هم می‌تواند محدود کند، هم ابزار چانه‌زنی بسازد—و تاریخ این دوره هر دو را نشان می‌دهد. — ۳) نهادهای دینی: بازتعریف نقش‌ها روحانیان زرتشتی (موبدان و هیربدان) در واکنش به موقعیت جدید سه مسیر را طی کردند: حفظ هویت و آیین‌ها ساده‌سازی و تعدیل برخی عناصر همکاری محدود با نهادهای جدید برای محافظت از جامعهٔ خود نتیجه؟ زرتشتی‌گری نه به‌طور کامل فروپاشید و نه ثابت ماند. مسیر میانی را انتخاب کرد: بقا از طریق تطبیق. — ۴) سیاست‌های کلان: نیازهای حکومت جدید چوکسی تأکید دارد که مسلمانان برای ادارهٔ ایران به: متخصصان محلی دبیران قدیمی مدیران امور مالی و زمین‌داران آگاه به منطقه نیاز داشتند. این نیازها خودبه‌خود فضا را برای «سازش» باز کرد. حکومت‌ها برای دوام، ناچارند بخش‌هایی از گذشته را جذب کنند. کتاب این واقعیت را بسیار ملموس نشان می‌دهد. — ■ بخش سوم: سطح میکرو—زندگی روزمره چگونه تغییر کرد؟ چوکسی بر جنبه‌هایی تمرکز می‌کند که معمولاً کمتر دیده می‌شوند: — ۱) خانواده و ازدواج سازوکار ازدواج، مهریه، حضانت و ارث در سایهٔ قوانین تازه تغییر کرد. بسیاری از خانواده‌ها برای حفظ پیوندها یا اموال مجبور بودند خود را با ساختار حقوقی جدید وفق دهند. — ۲) شغل‌ها و صنوف صنف‌هایی که پیشتر با نهادهای دینی زرتشتی پیوند داشتند به تدریج وارد شبکه‌های اقتصادی جدید شدند. این ورود اغلب به معنای پذیرش تدریجی آداب اجتماعی تازه بود. — ۳) ارتباطات محلی اهالی محلات ناچار بودند برای امنیت، دادخواهی یا حل اختلاف به قاضیان جدید مراجعه کنند. همین مراجعه‌ها یکی از پنهان‌ترین اما مهم‌ترین مسیرهای تغییر هویتی بود. — ■ بخش چهارم: نگاه کلان—نتایج بلندمدت این فرایند چه بود؟ چوکسی در پایان سه نتیجهٔ بزرگِ تاریخی را برجسته می‌کند: — ۱) دگرگونی تدریجی، نه ناگهانی ایران نه در یک نسل، بلکه طی حدود سه قرن از اکثریت زرتشتی به اکثریت مسلمان تبدیل شد. این کندیِ تغییر به ما می‌گوید که جامعه در حال مذاکره دائمی بوده است. — ۲) بقای فرهنگی همراه با تغییر هویت برخی عناصر فرهنگیِ زرتشتی: مناسک سنت‌های تقویمی عادات حقوقی زبان و نام‌های شخصی در دل فرهنگ جدید جذب و تبدیل شدند. این یعنی فرهنگ شکست نخورده، بلکه دگردیسی یافته است. — ۳) شکل‌گیری ایران اسلامی با استخوان‌بندی ساسانی یکی از مهم‌ترین نکات کتاب این است که بسیاری از ساختارهای ساسانی—خصوصاً اداری—در ساخت دولت اسلامی ایران ادغام شدند. به بیان دیگر: ساختار ایرانی تغییر دین داد، نه اینکه صفر شد. — ■ بخش پنجم: قوت‌ها و محدودیت‌ها نقاط قوت دقت در تحلیل سازوکارهای اجتماعی توجه به تفاوت مناطق و موقعیت‌های محلی نشان دادن نقش بازیگران خرد پیوند عمیق اقتصاد و هویت محدودیت‌ها توجه نسبتاً کم به نشانه‌های فرهنگیِ غیرمتنی کم‌پردازی به نقش زنان در فرآیند تغییر اتکا به مدارک اداری بیشتر از داده‌های باستان‌شناختی — ■ جمع‌بندی نهایی: این کتاب چه می‌آموزد؟ چوکسی یک پیام کلیدی دارد: تاریخ حاصل جنگ و صلح هم‌زمان است. هیچ جامعه‌ای تنها با زور تغییر نمی‌کند؛ تغییر محصول چانه‌زنی، منافع، ترس‌ها و امیدهای روزمره است. بر اساس همین نگاه، ستیز و سازش روایتی می‌سازد که به ما می‌آموزد چگونه: یک مذهب غالب می‌تواند رو به اقلیت شدن برود و یک مذهب تازه چگونه شبکه‌های اجتماعی را تصرف می‌کند و جامعه چگونه با تغییر کنار می‌آید بدون آنکه تماماً نابود شود این کتاب، داستان ایران نیست؛ داستان سازوکارهای جهانیِ تغییر اجتماعی است—اما در سرزمینی که نمونه‌اش کم‌نظیر است.