سرگذشت تقسیمات کشوری

کتاب سرگذشت تقسیمات کشوری نوشته فاطمه فریدی مجید

اين كتاب، نخستين جلد از مجموعة طرح پژوهشي «سازمانهاي اداري و تقسيمات كشوري» بنياد ايران‌شناسي است كه كار تأليف آن از سوي خانم فاطمه فريدي‌مجيد، با همكاري خانمها فاطمه دفتري و نجمه ملك‌پور، و مقدمه، تمهيد و بررسي نهايي آن نيز توسط دكتر حسن حبيبي به انجام رسيده است. كتاب حاضر، روند شكل‌گيري قوانين ايران در حوزة تقسيمات كشوري را، در سه دورة قانونگذاري 1286، 1316و 1362هـ.ش، بررسي مي‌كند و به چگونگي شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها و دهستان‌ها و نيز تجميع روستاهاي كشور، ايجاد، انتزاع و الحاق و تغيير نام واحدهاي تقسيمات كشوري، در طول يكصد سال اخير، مي‌پردازد. دكتر حسن حبيبي در بخشي از مقدمه و تمهيد اين كتاب چنين بيان مي‌دارد: «كتاب حاضر سرگذشت به نسبت مفصل تقسيمات كشوري را از صد سال پيش تا پايان سال 1385 هـ.ش گزارش مي‌كند و ماجراهاي تكوين و تحول ايالات و ولايات و سپس استانها و شهرستانها و قسمتهاي جزيي‌تر را با شرح كافي بيان مي‌دارد. روشن است كه اين سرگذشت مشحون از اطلاعات و داده‌هاي فراوان و اصطلاحات و عناوين گوناگون است.» دكتر حبيبي در بخش ديگري از مقدمه مي‌افزايد: «تقسيمات كشوري در ايران يعني تقسيم كشور به ايالات، ولايات و استانها و شهرستانها و …، سابقة طولاني از عهد باستان دارد. برآمدن هر نظام سياسي همراه با ايجاد سازمانهاي اداري و سياسي خاصي بوده است و اين امر از دوران ماد و هخامنشي و تقسيم ايران به شهرها و ساتراپي‌ها تا پس از اسلام كه سازمان ولايات و ايالت به مرور در ايران شكل گرفت و گسترة سترگ ايران به بخشهاي مختلفي تقسيم شد، با فراز و نشيب‌هايي پي گرفته شده است.» در اين مقدمه، به بررسي استانهاي سي‌گانه در سي بخش در جلدهاي مختلف كتاب سرگذشت تقسيمات كشوري ايران اشاره شده است. سپس تمهيد كتاب، (در 13 صفحةA3 )، با هدف مطرح ساختن اطلاعات زيربنايي و آماده‌سازي خواننده به استفادة بهينه از داده‌هاي كتاب آمده و طي آن يادآوري شده كه در اين كتاب مطالب و مباحث زير بدون ايجاز مخل و اطناب محل مطرح شده است: بهره اول: توصيف مختصري از احكام و قوانين مربوط به تقسيمات كشوري؛ بهره دوم: محتواي كلي تصويب‌نامه‌هاي دولت و بخش‌نامه‌هاي وزارت كشور در مورد تقسيمات كشوري؛ بهره سوم: تغييرات شكل تقسيمات كشوري به موجب قوانين و مقررات ديگر. در اين بخش كلية قوانين و تقسيمات كشوري با بررسي ويژگي‌ها و كاستي‌ها و از آن جمله متن آخرين قانون حاكم بر تقسيمات كشوري يعني «قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري 1362» و نيز تصويب‌نامه‌ها و دستورالعملهاي وزارت كشور بعد از 1362 ارائه شده است. از آن پس در حدود 400 صفحه از جلد اول كتاب، به بحث تفصيلي چهار استان آذربايجان‌شرقي، آذربايجان‌غربي، اردبيل و اصفهان اختصاص يافته، كه دربارة هر يك بر اساس مقدمه و تمهيد پيش‌گفته، آنچه در اسناد و مدارك مختلف قابل ذكر و توجه بوده، به صورت شرح، جدول، نمودار و نقشه ارائه گرديده است: آذربايجان از 1285 تا 1337 هـ.ش، 57 صفحه؛ بخش اول: آذربايجان‌شرقي، 120 صفحه؛ بخش دوم: آذربايجان‌غربي، 56 صفحه؛ بخش سوم: اردبيل، 20 صفحه؛ بخش چهارم: اصفهان، 146 صفحه. شايان ذكر است، منابع اصلي مطالعات كتاب بر محور قوانين و مقررات مجلس شوراي ملي و مجلس شوراي اسلامي، مصوبات هئيت دولت، شوراي عالي انقلاب فرهنگي، دستورات نخست‌وزيران، رؤساي جمهور و… همچنين اسناد، مدارك و منابع مكتوب خصوصاً از سالهاي 1280 تا 1316 هـ.ش استوار بوده و ‌خواننده با مطالعة اين كتاب، بدون نياز به جستجوي دراز دامن در منابع، به ميزان وسيع به تغيير و تحولات ايران در حوزة تقسيمات كشوري پي برده و با روند شكل‌گيري استان‌ها، شهرستان‌ها، بخش‌ها، دهستان‌ها و…، خصوصاً در طول يكصد سال اخير، آشنا مي‌شود.