کتاب بالندگی و بازندگی ایرانیان :دلایل عقب ماندگی ایرانیان و آسیب شناسی جامعه ایران اثر جمال هاشمی

کتاب بالندگی و بازندگی ایرانیان :دلایل عقب ماندگی ایرانیان و آسیب شناسی جامعه ایران اثر جمال هاشمی

کتاب بالندگی و بازندگی ایرانیان نوشته‌ی جمال هاشمی است. موضوع اصلی آن بررسی علل عقب‌ماندگی تاریخی ایران و نقد برخی باورها و شرایط موجود جامعه است. در این اثر، مؤلف با کاوش در تاریخ ایران و ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی، تلاش می‌کند «نشانه‌های عقب‌ماندگی»، «دلایل آن»، و «راهکارهایی برای برون‌رفت» را شناسایی کند.

کتاب حدود پانصد صفحه دارد و در سال ۱۳۸۷ به چاپ دوم رسیده است. نشر سهامی انتشار آن را منتشر کرده است.

—

ساختار کلی و محتوای کتاب

مؤلف کتاب را در چند بخش سامان داده است:

ابتدا، نشانه‌هایی از عقب‌ماندگی ایران را بررسی می‌کند: در تاریخ، در فرهنگ، در ساختارهای قدرت و ساختارهای اجتماعی.

سپس این پرسش را مطرح می‌کند که چه عواملی معمولاً برای عقب‌ماندگی ذکر می‌شوند، و این عوامل را نقد و تحلیل می‌کند.

بحث درباره‌ی زمان شروع عقب‌ماندگی ایران، اینکه آیا نقطه‌ای عطف وجود داشته است که ایران بتوانسته باشد وضعیتش را تغییر دهد یا نه.

به نقش ویژگی‌های جغرافیایی پرداخته شده است، و نیز تحلیل خوی قدرت‌گرا یا تمرکز قدرت در نهادهای حکومتی، و تأثیر آن بر جامعه و فرهنگ.

بالاخره، کتاب به ارائه‌ی راهکارهایی برای رفع نقصان‌ها می‌پردازد: چه باید کرد تا ایران بتواند از وضعیت بازندگی به بالندگی حرکت کند.

—

تحلیل و بررسی

در این بخش، برخی نکات قابل تأمل، نقاط قوت و ضعف، و تأثیرات احتمالی کتاب را بررسی می‌کنم.

نقاط قوت

ابتکار در ترکیب تاریخ و تحلیل اجتماعی
جمال هاشمی تلاش کرده تا فقط تاریخ را روایت نکند بلکه آن را با کوشش برای فهمِ علل و نتایجش همراه سازد؛ اینکه چرا یک جامعه، با وجود داشتن پیشینه‌ای درخشان، نتوانسته است به تناسب امکاناتش پیشرفت کند.

گستردگی موضوعات
کتاب دامنه‌ی وسیعی دارد؛ از تأثیر جغرافیا تا فرهنگ، از ساختار قدرت تا باورها و ایدئولوژی‌ها، از تاریخ باستان تا دوران جدید. این باعث شده تصویر کلی و چندوجهی از عقب‌ماندگی ایرانیان حاصل شود.

شجاعت در پرسش‌گری
مؤلف نمی‌پذیرد که عقب‌ماندگی ایرانیان صرفاً ناشی از عوامل خارجی یا تقدیر تاریخی باشد؛ بلکه نقش انتخاب‌ها، ساختار حکومتی، فرهنگ سیاسی، نگرش‌های جمعی را نیز برجسته می‌کند.

نقاط ضعف

مسأله‌ی منبع و استناد تاریخی
در برخی از نقدهایی که بر کتاب وارد شده‌اند، این نکته آمده که در نقل برخی رویدادهای تاریخی، بررسی اسناد دقیق کمتر صورت گرفته و گاهی برداشت‌ها و تعبیرات نهایی مؤلف قوی‌تر از آنست که شواهد محکم اجازه دهند. مثلاً در تحلیل رفتار پادشاهان یا مقایسه با تمدن‌های دیگر، وجهی از اغراق یا کلی‌گویی دیده می‌شود.

همسان‌پنداری تاریخی و زمان‌های متفاوت
در برخی موارد، مؤلف ویژگی‌هایی را که مربوط به دوره‌ی معین یا حکومت خاصی است، به کل تاریخ ایران تعمیم می‌دهد؛ مثلاً خوی «قدرت‌گرایی» را به نوعی ویژگی ثابت تاریخی می‌داند. اگرچه این دید تأمل‌برانگیز است، اما امکان دارد در تحلیل تاریخی دقیق‌تر، زمان و زمینه‌ی ویژه هر دوره باید بیشتر لحاظ شود.

ضعف در ارائه راهکارهای عملی و قابل اجرا
کتاب در تعیین مشکلات قوی است، ولی در بخش راهکارها، برخی خوانندگان احساس می‌کنند که پیشنهادها کلی‌اند و پیش از اجرا نیاز به طرح‌های جزئی‌تر، مطالعات موردی و برنامه‌ریزی دقیق دارند.

—

پرسش‌ها و نقدها

کتاب سوالات مهمی را مطرح می‌کند که خواننده را وادار به تأمل می‌کند:

آیا واقعاً عقب‌ماندگی ایران به گونه‌ای است که مؤلف ترسیم کرده؟ یعنی آیا تمام یا بخش‌های قابل توجهی از تاریخ ایران دارای نشانه‌هایی مداوم از عقب‌ماندگی بوده‌اند؟

نقش عوامل خارجی در کنار عوامل داخلی چگونه است؟ مؤلف بیشتر بر عوامل داخلی تأکید دارد؛ اما مهاجرت، فتح و تأثیرات امپراتوری‌های همسایه، فشارهای اقتصادی بین‌المللی، استعمار فرهنگی، چیست؟ چگونه باید سهم هر کدام را سنجید؟

جهانی شدن، تکنولوژی، و تغییرات سریع قرن اخیر چگونه می‌توانند باعث تغییر در الگوهای عقب‌ماندگی شوند؟ آیا مؤلف به اندازه کافی به تأثیرات دوره‌ی مدرن و معاصر پرداخته است؟

آیا امکان تعریف دقیق «پیشرفت» و «بالندگی» وجود دارد؟ و آیا معیارهای مؤلف برای سنجش آن معیاری عینی‌اند؟ برای مثال، آزادی سیاسی، قانونمندی، رشد اقتصادی، فرهنگ عمومی، عدالت اجتماعی؛ این معیارها در همه دوره‌ها به یک نسبت قابل اعمال‌اند؟

—

تأثیرات احتمالی و جایگاه کتاب

این اثر می‌تواند برای کسانی که به تاریخ ایران، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و مطالعات توسعه علاقه‌مندند، نقطه‌ی شروع بسیار خوبی باشد. به ویژه:

برای دانشگاه‌ها، در رشته‌هایی مثل تاریخ اجتماعی ایران، مطالعات توسعه، آسیب‌شناسی سیاسی.

برای فعالان فرهنگی و سیاسی که به بازخوانی و نقد سنت و فرهنگ ایران توجه دارند.

برای مخاطبانی که می‌خواهند بفهمند چرا برخی مسائل اقتصادی و اجتماعی همچنان دست‌نخورده مانده‌اند، چرا برخی اصلاح‌ها ناکام مانده‌اند.

—

نتیجه‌گیری نهایی

کتاب بالندگی و بازندگی ایرانیان اثری چالشی است؛ اثری که ممکن است با برخی مواضعش مخالفت‌هایی برانگیزد، اما همین مخالفت‌ها بخشی از ارزش آن است؛ چون خواننده را به تأمل وا می‌دارد، به بررسی باورها و پیش‌فرض‌های خودش.

اگر بخواهم جمع‌بندی کنم: این کتاب بیش از آنکه پاسخ کامل ارائه دهد، پرسش‌ها را برجسته می‌کند و آموزنده است برای کسانی که می‌خواهند از پسِ پرده‌ی روایت رسمی تاریخ و جامعه حرکت کرده و بفهمند چرا گاهی ایران نتوانسته است توانایی‌هایش را به بار نشاند.