کتاب بررسی تاریخ ماد و منشاء نظریه دیاکونوف اثر محمدعلی خنجی

کتاب بررسی تاریخ ماد اثر محمدعلی خنجی

کتاب «بررسی تاریخ ماد و منشاء نظریه دیاکونوف» نوشته محمدعلی خنجی اثری است که به‌صورت بنیادین، نقادانه و تحلیلی به یکی از مهم‌ترین نظریات مطرح‌شده در تاریخ‌نگاری ایران باستان یعنی نظریه دیاکونوف می‌پردازد و می‌کوشد با تکیه بر منابع اصیل و روش‌شناسی دقیق تاریخی، تصویر متفاوتی از قوم ماد و جایگاه آن در تاریخ ایران ارائه دهد، اثری که در نگاه نخست شاید رساله‌ای ساده و مختصر به نظر برسد، اما در واقع لایه‌های عمیق پژوهشی، بینش انتقادی و چالش‌برانگیز آن موجب شده تا این کتاب به‌عنوان مرجع تحلیلی در محافل علمی و دانشگاهی شناخته شود و همزمان دریچه‌ای نو به مطالعات مادشناسی و بازبینی دیدگاه‌های غربی در باب تاریخ ایران باز کند، به‌طوری که مطالعه دقیق هر بخش آن خواننده را وارد مسیری می‌کند که در آن شکستن پیش‌فرض‌های رایج و پرسشگری درباره روایات مسلط تاریخی به اصلی‌ترین مأموریت تبدیل می‌شود.

نویسنده کتاب در ابتدا با یک مقدمه‌ای طولانی، موجز و درعین‌حال تحلیلی، فضای فکری زمان نگارش اثر را معرفی می‌کند و خواننده را با این پرسش مواجه می‌سازد که آیا روایت دیاکونوف، که عمدتاً از منابع آشوری، بابلی، یونانی و تفاسیر مدرن شکل گرفته، می‌تواند بیانگر تمامی حقیقت‌های موجود در تاریخ قوم ماد باشد یا خیر، سپس با اشاره به اهمیت مادها به‌عنوان نخستین قدرت سازمان‌یافته در فلات ایران و نقش بی‌بدیل آنان در شکل‌گیری ساختارهای سیاسی و نظامی پیش از هخامنشیان، مسیر نقد را با دقتی وسواس‌گونه آغاز می‌کند، به‌نحوی که مخاطب نه‌تنها از حیث تاریخی بلکه از منظر فلسفه تاریخ و روش‌شناسی نیز درگیر تحلیل‌های عمیق کتاب می‌شود.

در فصل‌های نخست، خنجی با ارائه تحلیل موشکافانه‌ای از منابع کهن، به‌ویژه روایت‌های هرودوت، دیودور، کتسیاس، استرابون و کتیبه‌های آشوری، تلاش می‌کند صحت و دقت داده‌های مورد استناد دیاکونوف را محک بزند و میزان اعتبار آن‌ها را از منظر باستان‌شناسی، زبان‌شناسی و تاریخ تطبیقی ارزیابی نماید، این بخش از کتاب بسیار جذاب و غنی است زیرا به‌جای پذیرش مطلق یا رد کامل روایت دیاکونوف، رویکردی تحلیلی و استدلال‌محور اتخاذ می‌کند و خواننده را وادار می‌سازد تا به جای نگاه تک‌بُعدی، با دیدی ترکیبی و جامع به تاریخ ماد بنگرد، در نتیجه برخلاف بسیاری از آثار تاریخ‌نگاری سنتی، این کتاب فضای بسته تاریخی را می‌شکند و به‌نوعی تاریخ را از سلطه‌ی یک‌جانبه‌نگری نجات می‌دهد.

خنجی در ادامه به تحلیل جزئیات ساختار اجتماعی و سیاسی مادها پرداخته و از طریق مرور داده‌های باستان‌شناسی، ساختار شهری و سازمان اداری، جایگاه شاه‌کیشی و مفاهیم مذهبی نزد مادها، به‌ویژه آیین‌های مرتبط با زروانیسم و سنت‌های پیش-زرتشتی، موقعیت آنان را بازسازی می‌کند، او با اشاره به شواهدی از محوطه‌های باستانی همچون گودین‌تپه و زیویه و همچنین یافته‌های نوشتاری که ارتباطات فرهنگی میان مادها، اورارتویی‌ها، آشوری‌ها و قبایل کوهستانی زاگرس را مستند می‌کند، نشان می‌دهد که مادها برخلاف نظر دیاکونوف، تنها اتحادیه‌ای ساده و ناپایدار از قبایل نبودند، بلکه به تدریج به یک ساختار سیاسی منسجم‌تر و فراگیرتر دست یافتند که سنگ بنای اولین شاهنشاهی واقعی ایرانی را بنا نهاد.

یکی از نقاط برجسته کتاب که آن را از سایر متون انتقادی متمایز می‌سازد، تأکید خنجی بر بومی‌سازی روایت تاریخی و مقابله با استیلای روایت‌های بیرونی است، او در لابه‌لای تحلیل‌های خود بارها به این مسئله اشاره می‌کند که سنت تاریخ‌نگاری ایران، به دلیل کمبود منابع بومی و هجوم داده‌های تفسیری یونانی و آشوری، همواره در معرض تحریف و دگردیسی قرار داشته و همین امر ضرورت واکاوی مجدد، استناد به داده‌های میدانی و بازسازی روایت مستقل ایرانی را برجسته می‌سازد، این نگاه نقادانه نه‌تنها در سطح داده‌ها بلکه در سطح فلسفه تاریخ و روش پژوهش تاریخی نیز منعکس می‌شود و باعث می‌گردد کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ و ایران‌شناسی به اثری الهام‌بخش و الهام‌گیرنده تبدیل شود.

بخش دیگری از کتاب به مقایسه ساختار نظامی و سیاسی مادها با سایر تمدن‌های هم‌عصر اختصاص یافته است، جایی که نویسنده با مهارت فوق‌العاده‌ای به مقایسه سازمان جنگی مادها با آشوری‌ها، شیوه‌های حکومت‌داری آنان با اورارتویی‌ها، و سیاست ائتلافی مادها با سیاست گسترش‌طلبی لیدیایی‌ها پرداخته و نتیجه می‌گیرد که نگاه تک‌سویه دیاکونوف به ساختار قبیله‌ای مادها، نمی‌تواند پاسخگوی شواهد متنوع و گسترده‌ای باشد که از نظام اداری، توسعه معماری شهری، و پیشرفت‌های فرهنگی آن‌ها به دست آمده است، این مقایسه‌های دقیق، عمق تحلیل خنجی را چندین برابر می‌کند و به مخاطب نشان می‌دهد که تاریخ‌نگاری صرفاً بیان وقایع خطی نیست بلکه یک فرایند پویا، انتقادی و چندلایه است که در هر گام باید با داده‌های متفاوت محک زده شود.

از دیگر ویژگی‌های تحسین‌برانگیز این کتاب، پرداختن به مفاهیم هویتی و فرهنگی مادهاست، جایی که نویسنده تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که چه عناصری مادها را از سایر اقوام متمایز می‌کرده و آیا این تمایزات به‌اندازه‌ای بوده‌اند که بتوانند یک موجودیت مستقل تاریخی با تأثیرگذاری گسترده در عرصه فرهنگی، سیاسی و نظامی منطقه ایجاد کنند یا خیر، این بخش از کتاب به دلیل تحلیل‌های فرهنگی و اجتماعی، رنگ و بویی کاملاً میان‌رشته‌ای می‌یابد و فراتر از مرزهای تاریخ‌نگاری صرف، به قلمروی مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی تاریخی و حتی فلسفه فرهنگ نزدیک می‌شود، موضوعی که در کمتر کتاب تحلیلی ایرانی دیده می‌شود و این اثر را به الگویی منحصربه‌فرد بدل می‌کند.

در بخش پایانی، خنجی ضمن مرور و جمعبندی نقدها، مجموعه‌ای از پیشنهادها و چشم‌اندازها برای مطالعات آینده در حوزه مادشناسی مطرح می‌کند، او تأکید می‌کند که بازخوانی تاریخ مادها نیازمند همکاری گسترده میان باستان‌شناسان، زبان‌شناسان، متخصصان اسطوره‌شناسی و تاریخ‌پژوهان تطبیقی است و هرگونه رویکرد یک‌جانبه و صرفاً متکی به منابع خارجی، خطر ایجاد تصاویری ناقص و گمراه‌کننده از تاریخ ماد را در پی دارد، از این رو، او خواننده را دعوت می‌کند تا با رویکردی انتقادی، باز، و علمی به منابع بنگرد و جسارت پرسشگری را در خود تقویت کند، این دعوت پایانی در واقع روح کلی کتاب را نشان می‌دهد: ترویج تفکر مستقل، پرهیز از تقلید محض، و تلاش برای بازسازی هویت تاریخی از درون جامعه ایرانی.

در نهایت، می‌توان این کتاب را نوعی مانفیست فکری برای بازنگری در تاریخ ایران باستان دانست، کتابی که هرچند در قالب یک رساله ظاهر شده، اما عمق و گستره نگاه آن، از بسیاری از پژوهش‌های پرحجم و پرمدعا فراتر می‌رود و خواننده را وارد گفت‌وگویی فلسفی، تاریخی و روش‌شناختی می‌کند که حتی پس از بستن جلد آخرین صفحه، همچنان ذهن او را به تفکر و چالش وامی‌دارد، بی‌گمان هر خط از این اثر، در حکم فراخوانی به تفکر مستقل و پژوهشگری عمیق است و آن را به اثری ضروری برای هر علاقمند به تاریخ ایران باستان، به‌ویژه مادها و تحولات پیشاهخامنشی تبدیل می‌کند.