کتاب مرحوم ماتیا پاسکال اثر لوئیجی پیرآندللو ترجمه بهمن محصص

کتاب مرحوم ماتیا پاسکال اثر لوئیجی پیرآندللو ترجمه بهمن محصص

کتاب مرحوم ماتیا پاسکال شاهکاری از لوئیجی پیراندللو است، نویسنده‌ای که در سال ۱۹۳۴ جایزه نوبل ادبیات را به‌خاطر نبوغ در بازنمایی بحران هویت و فروپاشی حقیقت‌های ظاهری انسان مدرن دریافت کرد. این رمان نه تنها یکی از آثار مهم او بلکه نقطه‌ی عطفی در تحول رمان‌نویسی اروپایی است، چراکه هم روایت داستانی دارد و هم لایه‌های فلسفی و روان‌شناختی عمیقی در آن نهفته است. در ایران، ترجمه‌ی بهمن محصص، نقاش و مترجم برجسته، این اثر را به مخاطبان فارسی‌زبان شناسانده و توانسته است لحن طنز تلخ و فلسفی پیراندللو را به‌خوبی منتقل کند.

داستان از زندگی مردی به نام ماتیا پاسکال آغاز می‌شود؛ مردی که در شهری کوچک با همسری بداخلاق و شرایط اجتماعی خسته‌کننده گرفتار است. او کارمند کتابخانه‌ای کوچک و بی‌روح است و از زندگی‌اش رضایت ندارد. هنگامی که به‌طور ناگهانی درمی‌یابد در زادگاهش اشتباهاً مرگ او ثبت شده و همه او را مرحوم می‌دانند، فرصت تازه‌ای برای رهایی پیدا می‌کند. او از این فرصت برای ساختن هویتی تازه بهره می‌برد و در جایی دیگر با نامی جعلی زندگی جدیدی آغاز می‌کند. در ابتدا این تغییر برایش شبیه تحقق یک رویا است: او از بند گذشته، خانواده و جامعه رها شده و می‌تواند دوباره خودش را بسازد. اما رفته‌رفته متوجه می‌شود که آزادیِ بدون ریشه نه تنها خوشبختی به همراه ندارد بلکه بحران تازه‌ای را آغاز می‌کند.

پیراندللو در روایت این ماجرا طنز و تراژدی را با هم درآمیخته است. موقعیت‌هایی که برای ماتیا رخ می‌دهد در ظاهر خنده‌دار به‌نظر می‌آیند اما در عمق خود بازتابی از پوچی و سرگردانی انسان معاصر هستند. در نهایت، ماتیا درمی‌یابد که دیگر نه به گذشته تعلق دارد و نه به آینده. او نمی‌تواند به خانه و همسرش بازگردد چون جامعه او را مرده می‌پندارد، و نمی‌تواند در زندگی جدید دوام بیاورد چون هویت جعلی‌اش مانع از شکل‌گیری پیوندهای واقعی می‌شود. بدین‌ترتیب او در برزخی وجودی میان زندگی و مرگ باقی می‌ماند؛ «مرحوم»ی که هم زنده است و هم نیست.

این رمان به‌شکل عمیقی به پرسش هویت می‌پردازد. پیراندللو باور داشت انسان هیچ‌گاه دارای یک هویت ثابت نیست و هر کس در نگاه دیگران نقابی متفاوت بر چهره دارد. ماتیا پاسکال وقتی به هویتی تازه پناه می‌برد، متوجه می‌شود همان نقاب‌ها و محدودیت‌ها دوباره بر او تحمیل می‌شوند. در واقع، او نمی‌تواند از نظام اجتماعی و برساخته‌های ذهنی‌اش فرار کند. از این منظر، کتاب تصویری از «بحران هویت مدرن» ارائه می‌دهد؛ بحرانی که نه‌تنها ماتیا بلکه بسیاری از انسان‌های امروزی نیز با آن مواجه‌اند.

زبان پیراندللو در این اثر پر از کنایه، شوخ‌طبعی تلخ و نقد اجتماعی است. او با نگاهی عمیق، جامعه‌ی بورژوایی ایتالیا را به سخره می‌گیرد و نشان می‌دهد چطور ساختارهای خشک اجتماعی انسان را محدود می‌کنند. طنز او ابزاری است برای آشکار کردن رنج‌های وجودی؛ مخاطب هم می‌خندد و هم غمگین می‌شود. این تضاد احساسی همان چیزی است که رمان را فراموش‌نشدنی می‌سازد.

ترجمه‌ی بهمن محصص نقشی کلیدی در انتقال این حال‌وهوای خاص دارد. محصص که خود هنرمندی با روحیه‌ی آوانگارد بود، توانسته متن را با زبانی زنده و شفاف بازآفرینی کند. او نه تنها کلمات را ترجمه کرده بلکه حس و فضای اثر را نیز منتقل کرده است. بسیاری از خوانندگان معتقدند که بدون ترجمه‌ی او، این رمان نمی‌توانست چنین جایگاهی در میان فارسی‌زبانان پیدا کند. محصص با انتخاب واژگان ساده اما دقیق، طنز و تلخی متن را برجسته کرده و فلسفه‌ی پشت آن را نیز زنده نگه داشته است.

از منظر تحلیل ساختاری، رمان مرحوم ماتیا پاسکال از سه بخش اصلی تشکیل شده است: زندگی گذشته ماتیا و معرفی شخصیت، ماجرای مرگ اشتباهی و آغاز زندگی جدید، و در نهایت فروپاشی دوباره و بازگشت به پوچی. این ساختار سه‌بخشی با حرکتی نزولی طراحی شده؛ مخاطب ابتدا با امید همراه می‌شود، سپس با کشف تازه‌ی ماتیا هیجان‌زده می‌گردد، اما در پایان با نومیدی و سرگردانی او شریک می‌شود. این حرکت روایی همانند سقوط آزاد، تأثیر عمیقی بر خواننده می‌گذارد و تجربه‌ی فلسفی رمان را ملموس‌تر می‌سازد.

نکته‌ی مهم دیگر در این رمان، رابطه‌ی میان فرد و جامعه است. ماتیا می‌خواهد خود را از قید اجتماع برهاند، اما می‌فهمد که حتی آزادی مطلق نیز بدون پذیرش اجتماعی معنا ندارد. او در نهایت در حاشیه‌ی زندگی باقی می‌ماند؛ نه در جمع است و نه در خلوت. این وضعیت نشان‌دهنده‌ی نگاه بدبینانه‌ی پیراندللو به امکان رهایی کامل انسان است. از نظر او، هر فرد همواره درگیر شبکه‌ای از روابط و برداشت‌های دیگران است و فرار از آن ناممکن است.

در زمینه‌ی تحلیل ادبی، این رمان یکی از نخستین آثاری است که ایده‌ی «شکست روایت خطی» و «تداخل طنز و تراژدی» را به‌شکل جدی به کار می‌گیرد. پیراندللو با این کار تأثیر بزرگی بر نویسندگان پس از خود گذاشت، از جمله نویسندگان مدرنیست همچون کافکا و حتی برخی نمایشنامه‌نویسان اگزیستانسیالیست. ماتیا پاسکال از یک سو شبیه شخصیت‌های کمدی کلاسیک است و از سوی دیگر شباهت‌هایی به قهرمانان تراژیک دارد. این ترکیب متضاد، سبکی منحصربه‌فرد می‌آفریند که بعدها به «پیراندلیسم» شهرت یافت.

در ایران، مرحوم ماتیا پاسکال نه تنها به‌عنوان یک رمان فلسفی و ادبی شناخته می‌شود، بلکه اغلب در دانشگاه‌ها به‌عنوان نمونه‌ای از رمان مدرن اروپایی تدریس می‌شود. دانشجویان ادبیات از طریق آن با شیوه‌ی خاص پیراندللو در روایت‌پردازی، طنز و نقد اجتماعی آشنا می‌شوند. همچنین در حوزه‌ی فلسفه‌ی ادبیات، این رمان نمونه‌ای ارزشمند برای بررسی مفهوم هویت، آزادی و مسئولیت فردی به شمار می‌آید.

خواندن این کتاب تجربه‌ای چندلایه است. از یک سو مخاطب با ماجرای جذاب و پرکشش یک مرد که ناگهان «مرحوم» می‌شود همراه می‌شود، و از سوی دیگر به پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی زندگی خودش می‌اندیشد. هرکس در جایی از داستان می‌تواند بخشی از سرگردانی‌های ماتیا را در وجود خود بازشناسد؛ همان لحظاتی که از زندگی روزمره خسته‌ایم و رؤیای شروع دوباره داریم، اما می‌ترسیم که شاید آن رؤیای آزادی نیز به همان اندازه توخالی باشد.

در مجموع، مرحوم ماتیا پاسکال اثری است که هم به‌عنوان رمانی سرگرم‌کننده و هم به‌عنوان متنی فلسفی اهمیت دارد. این کتاب از آن دسته آثاری است که هر بار خواندنش معنای تازه‌ای به ذهن می‌آورد. ترجمه‌ی محصص نیز ارزش آن را دوچندان کرده و امکان تجربه‌ی یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات قرن بیستم را برای فارسی‌زبانان فراهم آورده است.