آگاهی

کتاب آگاهی نوشته محمد جعفر مصفا

هزاران سال است كه انسان اسير مسأله‎اي است به‎نام «خود». هرچند وقت يكبار پيامبران يا متفكريني سعي كرده‎اند با حركت‎هاي انقلابي ريشه‌ي «خود» را از بيخ بركنند؛ ولي واقعيت اين است كه نشده است. شايد يكي از علل ناتواني انسان در جريان مبارزه با “خود“ اين است كه هنوز به‎روشني و مشخصاً ماهيت آن و چگونگي تشكيل و نحوه‌ي عملكرد آن را نشناخته است. و بديهي است تا جنس و ماهيت مسأله مشخص و روشن نباشد انسان نمي‎تواند يك رابطه‌ي روشن، دقيق و صحيح با آن برقرار كند؛ زيرا نمي‎داند مسأله‎اي را كه مي‎خواهد حل كند، يا حتي بشناسد چيست. “خود“ براي انسان هميشه يك پديده‌ي مبهم، موهوم و نامشخص بوده است. بررسي اين موضوع كه “خود“ چيست، به‎چه علت و با چه مكانيسمي تشكيل شده است اولاً ماهيت آن را روشن مي‎كند؛ ثانياً‌ به‎دليل روشن بودن ماهيت آن انسان مي‎تواند يك برخورد و رابطه‌ي صحيح با آن داشته باشد. پس مشخصاً ببينيم “خود“ چيست و چگونه تشكيل شده است. قبل از هر چيز، و به عنوان يك اصل بايد به‎اين موضوع توجه داشته باشيم كه “خود“ يك پديده‌ي عَرَضي است،‌ نه فطري. ما چيزي را مي‎توانيم از بين ببريم كه بر ما عارض شده است. اگر “خود“ يك پديده‌ي فطري بود تلاش براي تغيير يا از بين بردن آن غيرممكن و بي‎معنا بود. پس ما با يك پديده‌ي عرضي مواجه‎ايم. و چيزي كه بر انسان عارض شده است محققاً براي عارض شدن آن شرايط، علل و روابط خاصي وجود داشته است. بنابراين موضوع بررسي ما شرايط و عواملي است كه در تحميل و تشكيل آن عارضه بر انسان مؤثر بوده‎اند…. مي‎دانيد مسأله چيست؟! در جريان يك مبارزه‌ي تاريخي هزاران هزار ساله براساس علايم و سمبل‎هاي نمايشي، ذهن ـ به‎ويژه حركت‎هاي زيركانه‌ي آن ـ از ارج،‌ حساسيت و اهميت فوق‎العاده‎اي برخوردار شده است. حال اگر ذهن بخواهد قضايا را به‎يك شكل دقيق و علت و معلولي پي‎گيري كند ناگزير به‎جايي مي‎رسد كه بايد در ارزش، زيركي و كارايي خودش ـ كه حساس‎ترين عضو ارگانيسم و مهم‎ترين ابزار انطباقي آن است ـ ترديد كند. به‎اين دليل ذهن با يك عمد نيمه‎آگاه ميل دارد از درك اين حقيقت پرهيز كند كه آن “خود“ي كه از دست آن به‎ستوه آمده و ظاهراً در تلاش وانهادن آن است، ساخته‌ي پر ارج‎ترين و حساس‎ترين ابزار انطباقي ارگانيسم است! ذهن هنگامي كه “خود“ را از بُعد يك شيوه‌ي زيركانه انطباقي و فريب‎آميز نگاه مي‎كند، وجود آنرا خوش‎آمد مي‎گويد، آن را ارج مي‎نهد و سخت به‎آن مي‎چسبد. ولي وقتي مي‎بيند كه اسير صدها رنج و دلهره و ملالت است، مي‎خواهد “خود“ را از دست بنهد. اما به‎روشني نمي‎داند كه اين “خودِ“ كريه و پر رنج و پر هراس همان “خودِ“ پر ارج، عزيز و نگاهداشتني است….