کتاب تئاتر آرابال ترجمۀ ایرج انور، حمید ساعتی

کتاب تئاتر آرابال ترجمۀ ایرج انور، حمید ساعتی

کتاب «تئاتر آرابال» شامل پنج نمایش‌نامه از فرناندو آرابال است: فاندو و لیز، دو جلاد، مناجات، پیک‌نیک در میدان جنگ، دوچرخه‌ی مرد محکوم. این نمایش‌ها توسط ایرج انور و حمید ساعتی به فارسی ترجمه شدند و در دهه‌ی پنجاه خورشیدی در قالب مجموعه‌ی «کارگاه نمایش» منتشر گشتند. این مجموعه بخشی از پروژه‌ی بلندپروازانه‌ی تلویزیون ملی ایران و کارگاه نمایش برای معرفی جریان‌های آوانگارد جهانی به مخاطب ایرانی بود.

—

درباره‌ی نویسنده

فرناندو آرابال (متولد ۱۹۳۲ اسپانیا) از برجسته‌ترین نمایش‌نامه‌نویسان و فیلم‌سازان اسپانیایی‌ست که آثارش اغلب در دسته‌ی تئاتر ابسورد و تئاتر پانیک قرار می‌گیرند. او از نزدیک با هنرمندانی چون آلخاندرو خودوروفسکی و رولان توپر همکاری داشت و با آن‌ها «جنبش پانیک» را پایه‌گذاری کرد. جهان او جهان تضادهاست: بین عشق و خشونت، مرگ و زندگی، ایمان و پوچی.

—

نمایش‌نامه‌ها

فاندو و لیز

اثری سوررئال و تراژیک که داستان زوجی را روایت می‌کند که در جستجوی شهری آرمانی به نام «تار» هستند. فاندو جوانی پرخاشگر و آشفته است و لیز زنی ناتوان که روی ویلچر نشسته. در طول سفرشان، عشق، نفرت، امید و ناامیدی در هم می‌آمیزد و پایان کار چیزی جز مرگ و ویرانی نیست. این نمایش‌نامه بارها روی صحنه‌ی ایران رفته و نمونه‌ی شاخصی از نمایش ابسورد در زبان فارسی است.

دو جلاد

نمایشی کوتاه و مینیمالیستی که در فضایی بسته میان دو جلاد و زنی رخ می‌دهد. موضوع اصلی آن مرگ، گناه و بی‌رحمی انسان است. دیالوگ‌ها سرد و پر از مکث‌اند و خشونت سیستماتیک را در کم‌ترین میزان کلمات به تصویر می‌کشند.

مناجات

اثری مونولوگ‌محور با لحن تراژیک که بیشتر به نیایشی کابوس‌وار می‌ماند. در این متن، شخصیت با مرگ و فقدان دست‌وپنجه نرم می‌کند. واژه‌ها حالتی از شکایت، دعا و نفرین را هم‌زمان به خود می‌گیرند و خواننده را به دل تضادی میان ایمان و پوچی پرتاب می‌کنند.

پیک‌نیک در میدان جنگ

یکی از مشهورترین آثار کوتاه آرابال. خانواده‌ای در بحبوحه‌ی جنگ به دیدار پسر سربازشان می‌روند و با او در میدان نبرد پیک‌نیک برپا می‌کنند. این موقعیت طنزی سیاه خلق می‌کند که نشان می‌دهد چگونه جنگ، با همه‌ی وحشت و مرگ، می‌تواند با عادت‌های روزمره و پیش‌پاافتاده‌ی زندگی انسان هم‌نشین شود. نمایش به‌وضوح پوچی جنگ و رفتارهای انسانی را نقد می‌کند.

دوچرخه‌ی مرد محکوم

نمایشی گروتسک و تکان‌دهنده درباره‌ی چرخه‌ی بی‌پایان خشونت و سرنوشت انسان محکوم‌شده. مرد محکوم در جهانی بی‌رحم گرفتار است، بی‌آنکه راهی برای رهایی داشته باشد. «دوچرخه» نماد حرکتی ابدی، تکرار و بیهودگی است.

—

ویژگی‌های زبانی و ساختاری

زبان: کوتاه، بریده‌بریده، پر از تکرار و سکوت. آرابال با کمترین کلمات بیشترین معنا را القا می‌کند.

فضا: صحنه‌ها اغلب خالی، مینیمال و نمادین‌اند. اشیاء و حرکات، بار معنایی بیشتری از کلمات دارند.

درونمایه‌ها: مرگ، خشونت، پوچی، جنگ، ایمان، عشق و نفرت.

سبک: آمیزه‌ای از طنز سیاه، گروتسک و سوررئالیسم.

—

اهمیت در تاریخ تئاتر ایران

انتشار این کتاب در مجموعه‌ی «کارگاه نمایش» نقطه‌ی عطفی بود. «کارگاه نمایش» در دهه‌ی پنجاه خورشیدی مکانی برای تجربه‌گرایی و معرفی جریان‌های آوانگارد بود. نمایش‌نامه‌های آرابال از نخستین متونی بودند که مخاطب ایرانی را با زبان و جهان ابسورد آشنا کردند. این ترجمه‌ها باعث شدند نسل تازه‌ای از کارگردانان و بازیگران ایرانی، با فرم‌ها و اندیشه‌های متفاوت در تئاتر آشنا شوند.

—

جایگاه در تئاتر جهان

آرابال با بکت و یونسکو در کنار هم از بزرگان تئاتر ابسورد محسوب می‌شود. او برخلاف بکت که بیشتر بر خلأ و انتظار تمرکز دارد، به جنگ، خشونت سیاسی و تضادهای مذهبی نیز توجه می‌کند. آثارش گاهی شبیه کابوس‌های تصویری‌اند که نه تنها ذهن، بلکه جسم تماشاگر را درگیر می‌کنند.

—

ارزش خواندن کتاب

این مجموعه برای هر کسی که به تئاتر، فلسفه‌ی پوچی، یا حتی نقد اجتماعی علاقه‌مند باشد، ارزشمند است.

نشان می‌دهد چگونه می‌توان با کمترین عناصر، جهانی عمیق آفرید.

راهی برای اندیشیدن به پرسش‌های بنیادین زندگی می‌گشاید.

نمونه‌ای‌ست از اینکه چگونه ترجمه می‌تواند جریان جهانی را به زبان فارسی منتقل کند.