دیوان خاقانی شروانی

کتاب دیوان خاقانی شروانی

بعد از گذشت بیشتر از صد سال از شروع اولین چاپ دیوان خاقانی آن هم در هند و علی­رغم وجود چاپ­های متعدد، همچنان اغلاط به نسبت زیادی در این چاپ­ها دیده­می­شود. خاقانی­پژوهان هنوز از در دست داشتن یک متن پیراسته محروم­اند و ناگزیرند پژوهش­های خود را براساس چاپ­های دست و پاشکسته­ی موجود به انجام برسانند. نخستینِ این سه چاپ، دیوان خاقانی شروانی به تصحیح استاد علی عبدالرسولی است؛ چاپی که از پس هفتاد سال هنوز اعتبار خود را حفظ کرده و مورد استفاده خاقانی­پژوهان است. رنج فراوان، دقت و ظرافتی که آن مرحوم در تصحیح دیوان خاقانی داشته­اند، ستایش­ برانگیز است. فضل تقدم را نیز باید برآن افزود. چنانکه از مقدمۀ ایشان بر دیوان دانسته می­شود، کار تصحیح دیوان خاقانی را به پیشنهاد دوستشان «علی قراگزلو» و برپایۀ مقدماتی که آن دوست فراهم نموده بود، شروع کرده­اند؛ در کنار این مقدمات از سه نسخۀ خطی استاد ملک­الشعرای بهار و یک نسخۀ آقای صادق انصاری اصفهانی بهره برده­اند. چنانکه شیوۀ هم­روزگاران آن استاد (از جمله وحید دستگردی) بوده­است به معرفی نسخه­های خطی و ذکر نسخه­بدل­ها در متن نپرداخته و تنها برخی از ضبط های مهم را در حاشیه متذکر شده­اند، بی­ذکر آنکه از کدام نسخه گرفته شده­است. همانطور که از مطالعه این دیوان استنباط می­شود، در این تصحیح از نسخه­های خطی زیادی استفاده شده­است، چیزی نزدیک به ده نسخه (و شاید بیشتر). در متن عبدالرسولی اغلاط و کاستی­هایی دیده می­شود، ایشان در این باب نوشته­اند؛ «از خوانندگان انتظار دارم در برخوردن به اغلاط بر ما نتازند، آنچه تصحیح شده­است، قدر شناسند و بدانند که این مایۀ زحمت که در احیاء این نسخه به عمل آمده­است سخت جانکاه و طاقت فرسا بوده». افضل‌الدین بدیل‌ بن علی خاقانی شروانی متخلص به خاقانی (۵۲۰ قمری در شَروان – ۵۹۵ قمری در تبریز) از جملهنامدارترین شاعر ایرانی‌تبار و بزرگترین قصیده‌سرایان تاریخ شعر و ادب فارسی به‌شمار می‌آید. از القاب مهم وی حسان العجم می‌باشد. آرامگاه او در شهر تبریز است. زادگاه خاقانی آنچنانکه از موارد بسیار در دیوان او و به عبارت‌های مختلف برمی‌آید، شهر شَروان از بلاد قفقاز در شمال رود کُر است و در بسیاری از کتاب‌های تاریخی و جغرافیایی و تذکره‌ها نیز شروان به عنوان موطن خاقانی ذکر شده است، و اینکه بعضی از تذکره‌نویسان متأخر زادگاه او را به‌صورت «شیروان» ذکر کرده‌اند نادرست است. از موارد متعدد در دیوان او این ابیات را می‌توان به‌عنوان شاهد نقل کرد: عیب شروان مکن که خاقانی هست از آن شهر کابتداش شراست عیب شهری چرا کنی بدو حرف کاول شرع و آخر بشر است