کتاب شاهنامه فردوسی نسخه بایسنغری : مجموعه مینیاتورها و صفحات مذهب

کتاب شاهنامه فردوسی نسخه بایسنغری : مجموعه مینیاتورها و صفحات مذهب

مقدمه
شاهنامهٔ بایسنقُری یکی از درخشان‌ترین بازمانده‌های بصری و مکتوبِ سنت شاهنامه‌نگاری و مینیاتور ایرانی است. آلبومی که از این نسخه در ایران به‌صورت چاپی و نفیس منتشر شد — شناخته‌شده به «آلبومِ بایسنقُری» — نسخه‌ای دوجلدی و لوکس است که در حوالی سال ۱۳۵۰ هجری‌شمسی عرضه شد و تا امروز در میان مجموعه‌داران و پژوهشگران به‌عنوان منبعِ تصویریِ مرجع مورد توجه است. این آلبوم گزیده‌ای از مینیاتورهای برجسته و صفحاتِ مذهب (زمینه‌های زرّین و تذهیب‌شده)ِ نسخهٔ تیموری را در قطعِ بزرگ، با کیفیتِ چاپی بالا و در قالب توضیحاتِ چندزبانه ارائه می‌دهد. متنِ پیشِ رو با زبانِ روان و ساختاری مناسب برای انتشار در وب‌سایت، نخست به معرفی فیزیکی و محتوایی آلبوم می‌پردازد و سپس به تحلیلِ بصری، تاریخی و فرهنگیِ اثر و جایگاه آن در سنتِ شاهنامه‌نگاری می‌پردازد.

—

۱. چیستیِ آلبومِ چاپ‌شده و چرا اهمیت دارد

آلبومِ بایسنقُری نسخه‌ای بازتولیدی و گزینشی از شاهنامهٔ مشهورِ بایسنقُری است که اصلِ آن به دورهٔ تیموری بازمی‌گردد. چاپِ ۱۳۵۰ به‌عنوان یک انتشار نفیس دو جلدی طراحی شده بود تا مینیاتورها و صفحاتِ مذهّبِ نسخهٔ اصلی را در قطع بزرگ و با کیفیتِ رنگیِ مناسب در اختیار پژوهشگران، طراحان و دوست‌داران هنر ایرانی قرار دهد. این آلبوم علاوه بر ارزشِ بصری، از حیثِ نشرشناسی نشان‌دهندهٔ رویکردِ فرهنگیِ معاصر در تقویتِ هویتِ ملی و نمایشِ میراثِ هنریِ ایران است.

—

۲. ساختارِ فیزیکیِ آلبوم — قالب، قطع و زبان‌ها

آلبومِ چاپ‌شده غالباً در دو مجلد عرضه شد: یکی با راهنمای سه‌زبانه و دیگری با شرحِ چهارزبانه که نسخهٔ فارسی را نیز در بر می‌گیرد. صفحات گلاسه و قطعِ بزرگِ آلبوم به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که جزئیاتِ مینیاتورها و تذهیباتِ زرّین به‌خوبی نمایان شوند. بسته‌بندیِ نفیس، جعبهٔ محافظ و روکشِ اختصاصی، این انتشار را به شیئی ارزشمند و مناسبِ کلکسیون و نمایش بدل ساخته است. قالبِ چندزبانهٔ آلبوم نشان‌دهندهٔ نیتِ توزیعِ بین‌المللی و درون‌مرکزیِ ناشر است: هم دسترسیِ عامهٔ داخلی فراهم شود و هم مخاطبِ خارجی به درکی بصری و متنی از اثر برسد.

—

۳. محتوای بصری — مینیاتورها و صفحاتِ مذهب چه ویژگی‌هایی دارند؟

آلبوم گزیده‌ای از نگاره‌های کلیدیِ شاهنامهٔ بایسنقُری را بازتولید می‌کند: صحنه‌های جلوس و تشریفاتِ درباری، صحنه‌های نبرد و مقابله، ملاقات‌های مهمِ روایی و صحنه‌هایی نمادین که در نسخهٔ اصل برجسته شده‌اند. صفحاتِ مذهبِ آلبوم — آن بخش‌هایی که با زمینهٔ زرّین، شمسه‌ها و تذهیبِ مفصل آراسته شده‌اند — با دقتِ ویژه بازتاب داده شده‌اند تا جلوهٔ طلاکاری و طرح‌های اسلیمی و ترنج‌پردازی را نشان دهند. در بازتولیدِ تصویری، کوشش شده است تا ترکیب‌بندی و نسبت‌های اصلی حفظ شوند و بیت‌ها یا شرحِ کوتاهِ مرتبط در صفحات مقابل درج شود.

—

۴. خوانشِ انتخابِ تصاویر — چرا این صحنه‌ها گزینش شدند؟

آلبوم یک گزینش آگاهانه است؛ ناشر یا گردآورنده تصمیم گرفته‌اند که چه صحنه‌هایی نمایانده شوند و چه بخش‌هایی در آلبوم نیاید. این گزینش معمولاً بر پایهٔ معیارهای بصری (ترجیحِ صحنه‌هایی با ترکیبِ تأثیرگذار)، نمادین (تصاویری که پیامِ هویتی یا تاریخی قوی‌تری دارند) و عرضه‌پذیری (جلبِ مخاطبِ عام و بین‌المللی) انجام می‌شود. از این رو آلبوم بیش از آنکه بازتولیدِ تمام‌نما باشد، یک نمایشِ گزینشی و مفصل از بخش‌هایی است که می‌تواند روایتِ تصویریِ خاصی از شاهنامهٔ بایسنقُری ارائه کند.

—

۵. تحلیلِ بصریِ مینیاتورها — فرم، رنگ و روایت

۱. ترکیب‌بندی: مینیاتورهای بازتولیدشده گرایش به ترکیب‌های متمرکز و نمادین دارند؛ هنرمند یا سفارش‌دهنده با انتخابِ لحظاتِ نمایشی، روایتِ بصریِ متراکم‌تری را شکل داده است.
۲. رنگ و طلا: کاربردِ رنگ‌های پُر اشباع و ورقِ طلا در صفحاتِ مذهب موجب جلوه‌ای متمایز و آیینی شده است؛ طلایی که در متنِ اصل بازتابِ نور دارد، در چاپِ آلبوم با تمرکز بر میزانِ کنترست و درخشش بازنمایی می‌شود اما طبیعتاً جلوهٔ متریالِ فیزیکیِ اصل را به‌طور کامل منتقل نمی‌کند.
۳. جزئیاتِ آیکونوگرافیک: پوشش‌ها، وسایلِ جنگی، معماری و جزییاتِ داخلی صحنه‌ها اطلاعاتی دربارهٔ طبقاتِ اجتماعی، رده‌های درباری و زیبایی‌شناسیِ دورهٔ تولید فراهم می‌آورند؛ این جزییات در آلبوم برجسته‌ شده و برای تحلیلِ تاریخی-فرهنگی اهمیت دارند.
۴. نقشِ متن و تصویر: در بسیاری از صفحات، بیت‌ها یا شرح‌های کوتاه در برابر یا کنار تصاویر قرار گرفته‌اند؛ این ترکیب متن و تصویر تجربه‌ای دیداری ــ خوانشی ایجاد می‌کند که متأثر از سنتِ نسخه‌سازیِ ایرانی است.

—

۶. اهمیت تاریخی و فرهنگیِ آلبومِ ۱۳۵۰

چاپِ این آلبوم در دههٔ پنجاه خورشیدی همزمان با دوره‌ای بود که نمایشِ میراثِ ملی در دستور کار نهادهای فرهنگی قرار داشت. انتشارِ چنین آثاری علاوه بر کارکردِ پژوهشی، نقشِ نمایشی و نمادین نیز ایفا می‌کرد: آلبوم‌ها به‌عنوان هدایای رسمی، اقلامِ نمایشگاهی یا ابزارِ معرفی هویتِ هنریِ ایران به مخاطبان بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. به‌عبارت دیگر، آلبومِ بایسنقُری هم محصولِ یک پروژهٔ فرهنگی و هم یک شیءِ هنری بود.

—

۷. نقاط قوتِ آلبوم و محدودیت‌های بازتولید

نقاط قوت: کیفیتِ چاپ در قطعِ بزرگ امکانِ رؤیتِ جزئیات را فراهم می‌آورد؛ قالبِ چندزبانه مخاطبان گوناگون را پوشش می‌دهد؛ بسته‌بندیِ نفیس آلبوم را به‌عنوان شیئی نمایش‌پذیر تقویت می‌کند.
محدودیت‌ها: هیچ چاپی نمی‌تواند بازتابِ کاملِ متریالِ اصل — از جمله درخششِ واقعیِ ورقِ طلا، بافتِ کاغذ و برجستگیِ مرکب — را به‌طور تمام‌وکمال منتقل کند؛ همچنین در فرایندِ گزینش ممکن است برخی نگاره‌ها یا جزئیاتِ مهم حذف شده باشند، و بسته به ویرایشِ چاپی شمارِ دقیقِ لوحات در نسخه‌های مختلف متفاوت گزارش شده است.

—

۸. آلبوم به‌عنوان منبعِ پژوهشی — چگونه باید از آن استفاده کرد؟

آلبومِ چاپ‌شده بهترین نقطهٔ شروع برای آشناییِ تصویری و مقایسهٔ ترکیب‌ها و تذهیبات است؛ ولی برای مطالعات فنی ـ‌متریال (مثلاً تعیینِ دقیقِ مرکب‌ها، تکنیکِ ورق‌کاری، تاریخ‌گذاریِ فنی) و برای بررسی‌های نسخه‌شناختی دقیق، مراجعه به اصل در آرشیوِ موزه ضروری است. پژوهش‌گران می‌توانند از آلبوم به‌عنوان مبنای مقایسه‌ای برای تحلیلِ آیکونوگرافی و تطبیقِ صحنه‌ها با دیگر شاهنامه‌های مصور بهره ببرند، و سپس برای استنتاج‌های فنی‌تر به اسناد و آنالیزهای آزمایشگاهی رجوع کنند.

—

۹. وضعیتِ کنونیِ آلبوم و دسترسی به نمونه‌ها

نمونه‌های آلبومِ چاپ‌شده در بازارِ کتاب‌های نفیس و در میانِ کلکسیونرها گاه به‌صورت محدود عرضه می‌شوند؛ برخی نسخه‌ها آکبند و در جعبهٔ اصلی موجودند و برخی به‌صورت دست‌دوم در حراج‌ها و فروشگاه‌ها دیده می‌شوند. برای خوانندگان و پژوهشگران، نسخه‌های دیجیتال یا بازنشرهای جدیدتر ممکن است دسترسیِ گسترده‌تری فراهم کنند، اما اگر هدف دیدنِ کیفیتِ متریال و جزئیاتِ واقعی است، بازدید از اصل در محلِ نگهداریِ رسمی ضروری است.

—

۱۰. جمع‌بندی و پیامِ نهایی

آلبومِ چاپ‌شدهٔ شاهنامهٔ بایسنقُری که در دورهٔ معاصر و به‌صورت نفیس منتشر شد، پلی است میان نسخهٔ تیموریِ اصیل و مخاطبِ نوین؛ این آلبوم تصویریِ قدرتمند و گزینشی از مینیاتورها و صفحاتِ مذهب ارائه می‌دهد و هم به‌عنوان منبعِ بصری برای پژوهش و هم به‌سان شیئی نمایشی در مجموعه‌ها اهمیت دارد. در عین حال، باید همواره به محدودیت‌های بازتولیدِ چاپی آگاه بود و آلبوم را هم‌پای مراجعه به اصل و تحلیل‌های فنی دید.