کتاب آزاد زنان اثر حمزه سردادور

کتاب آزاد زنان اثر حمزه سردادور    رمان آزاد زنان نوشته‌ی حمزه سردادور یکی از آثار شاخص ادبیات عامه‌پسند ایران در سده‌ی گذشته است. این اثر در دوره‌ای نوشته شد که جامعه‌ی ایرانی در حال تجربه‌ی دگرگونی‌های عمیق اجتماعی و فرهنگی بود. نویسنده در این کتاب کوشیده است تصویری از زندگی زنانی را نشان دهد که در میان سنت و تجدد سرگردانند. عنوان اثر خود به روشنی دلالت بر موضوع دارد و نشان می‌دهد که سردادور به سراغ مسئله‌ی زن رفته است، موضوعی که در آن روزگار کمتر با صراحت در ادبیات مطرح می‌شد. این رمان را می‌توان تلاشی دانست برای بازنمایی کشمکش میان آزادی فردی و قیود اجتماعی. نویسنده با بهره‌گیری از شیوه‌ی داستان‌گویی عامه‌پسند، روایت را به گونه‌ای پیش می‌برد که هم برای خواننده‌ی عام جذاب باشد و هم نکته‌هایی اجتماعی در آن نهفته باشد. سبک نگارش او ساده و روان است و بیشتر بر گفتگوها و حوادث متکی است تا بر توصیف‌های طولانی. این ویژگی باعث شد که کتاب در زمان انتشار مخاطبان فراوان پیدا کند و در حافظه‌ی جمعی جای بگیرد. شخصیت‌های رمان اغلب تیپیکال‌اند. زنان داستان بازتابی از دو قطب‌اند؛ گروهی که در پی رهایی از قید و بند سنت‌ها هستند و گروهی که پایبند به ارزش‌های دیرینه‌اند. نویسنده کوشیده است با این تقابل نشان دهد که جامعه‌ی ایرانی در حال گذار است. شخصیت‌های مرد نیز اغلب نماد قدرت اجتماعی و اقتصادی‌اند و نقششان در شکل دادن به سرنوشت زنان پررنگ است. با این همه، قهرمانان زن رمان اغلب با شجاعت و اراده می‌کوشند راهی برای استقلال بیابند. از دیدگاه ساختاری، داستان بر اساس فراز و فرودهای متعدد پیش می‌رود. سردادور علاقه‌مند است حوادث غافلگیرکننده خلق کند و خواننده را با کنجکاوی دنبال روایت بکشد. در عین حال، لحن اثر گاه اخلاقی و تعلیمی است. نویسنده بارها از زبان شخصیت‌ها یا راوی پیام‌های اجتماعی و اخلاقی خود را بیان می‌کند. این ویژگی موجب می‌شود که اثر علاوه بر سرگرم‌کنندگی، کارکردی آموزشی نیز داشته باشد. از نظر تاریخی، این رمان را باید در بستر گفتمان‌های نوگرایی و بحث‌های مربوط به حقوق زنان در ایران بررسی کرد. در دوره‌ای که آزادی‌های مدنی زنان به شدت محدود بود، پرداختن به موضوع زنانی که خواهان استقلال‌اند، امری جسورانه تلقی می‌شد. سردادور با بهره‌گیری از شیوه‌ی داستان‌سرایی پرهیجان، موضوعی اجتماعی را در قالبی دلنشین عرضه کرد و توانست همدلی بخش‌هایی از جامعه را جلب کند. تحلیل محتوایی اثر نشان می‌دهد که نویسنده در پی ستایش آزادی مطلق نیست، بلکه بیشتر بر ضرورت تعادل تأکید دارد. او از سویی اسارت در سنت‌های خشک را نقد می‌کند و از سوی دیگر هشدار می‌دهد که آزادی بی‌حد می‌تواند به سقوط اخلاقی بینجامد. این دوگانگی نگاه، بازتاب همان شرایط تاریخی جامعه‌ای است که میان سنت و تجدد معلق مانده بود. از دیدگاه نقد ادبی، این اثر بیشتر به ژانر پاورقی نزدیک است. نثر ساده، حوادث پرشمار، شخصیت‌های تیپیک و تأکید بر عشق و ماجراهای عاطفی از ویژگی‌های ادبیات پاورقی است. با این حال، همین قالب عامه‌پسند به سردادور امکان داد تا پیام‌های اجتماعی خود را به طیف وسیعی از خوانندگان منتقل کند. به همین دلیل است که رمان آزاد زنان نه تنها یک داستان سرگرم‌کننده، بلکه سندی اجتماعی از فضای فکری و فرهنگی دوران خود به شمار می‌آید. در بررسی نمادین، زنان داستان نماینده‌ی نسلی‌اند که در پی تعریف تازه‌ای از هویت خویش‌اند. آزادی در اینجا فقط یک شعار نیست، بلکه تلاشی است برای دست یافتن به کرامت انسانی. روایت نشان می‌دهد که راه رسیدن به این آزادی دشوار است و پر از مقاومت‌های بیرونی و درونی. مردان داستان گاه مانع این آزادی می‌شوند و گاه به یاری زنان می‌آیند، اما در نهایت این خود زنان‌اند که باید سرنوشت خویش را بسازند. از لحاظ زبان، سردادور تلاش کرده است از اصطلاحات و گفتار روزمره بهره بگیرد. همین امر باعث شده که لحن کتاب زنده و پرتحرک باشد و خواننده با آن احساس نزدیکی کند. همچنین او از عنصر اغراق و هیجان برای جذاب‌تر کردن روایت بهره می‌برد. در کنار آن، توصیف‌های اجتماعی او از کوچه‌ها، خانه‌ها و محافل زنانه تصویری ملموس از زندگی شهری ایران در آن دوران ارائه می‌دهد. نکته‌ی مهم در تحلیل این اثر آن است که نباید تنها به جنبه‌ی ادبی آن توجه کرد، بلکه باید آن را به عنوان یک سند اجتماعی نیز دید. در زمانه‌ای که صدای زنان کمتر شنیده می‌شد، این رمان توانست بستری فراهم کند تا دغدغه‌ها و آرزوهای آنان در قالب داستان بازتاب یابد. در مجموع، آزاد زنان اثری است که هم جنبه‌ی سرگرم‌کننده دارد و هم واجد ارزش پژوهشی است. از یک سو، می‌توان آن را به عنوان نمونه‌ای از ادبیات عامه‌پسند بررسی کرد و از سوی دیگر، می‌توان آن را شاهدی بر تلاش‌های روشنفکران و نویسندگان برای بازتاب مسائل زنان دانست. این رمان با تمام محدودیت‌هایش توانسته است مسئله‌ای مهم را در مرکز توجه قرار دهد و راه را برای بحث‌های بعدی درباره‌ی نقش زن در جامعه باز کند. به این ترتیب، آزاد زنان نه تنها روایتگر داستان‌هایی پرهیجان است، بلکه آینه‌ای است از جامعه‌ای در حال دگرگونی. در شخصیت‌های آن می‌توان نشانه‌های کشمکش تاریخی میان سنت و تجدد را دید و در زبان آن می‌توان روح زمانه را احساس کرد. همین ترکیب باعث شده است که اثر همچنان ارزش خواندن و بررسی داشته باشد و جایگاه ویژه‌ای در تاریخ ادبیات عامه‌پسند ایران پیدا کند.