کتاب گل نبشته های باروی تخت جمشید اثر عبدالمجید ارفعی

کتاب گل نبشته های باروی تخت جمشید اثر عبدالمجید ارفعی

کتاب «گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید» نه فقط یک مجموعه از متن‌های باستانی، بلکه دریچه‌ای کمیاب به دنیای پر رمز و راز هخامنشیان است؛ امپراتوری‌ای که از رود سند تا مدیترانه گسترده بود و با وجود گذشت بیش از دو هزار و پانصد سال، هنوز ابعاد بسیاری از ساختار درونی‌اش ناشناخته مانده است. در میان آثار به جا مانده، کتیبه‌های شاهان بیشتر به خودستایی، یادبودها و نمایش شکوه و قدرت می‌پردازند، اما گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید در نقطه‌ای کاملاً متفاوت ایستاده‌اند: آن‌ها زبان زندگی روزمره‌اند.

این گل‌نبشته‌ها گزارش‌هایی هستند که کاتبان دیوانی بر لوح‌های گلی می‌نوشتند و پس از خشک شدن یا پختن، در بایگانی‌های تخت‌جمشید ذخیره می‌کردند. در دهه سی خورشیدی هنگام کاوش‌های مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو از زیر خاک بیرون آمدند و بعدها به دست پژوهشگرانی چون عبدالمجید ارفعی افتادند. ارفعی به‌عنوان تنها متخصص ایرانیِ خط ایلامی موفق شد آن‌ها را بخواند، ترجمه کند و با توضیحات گسترده منتشر سازد.

—

محتوای کتاب

این کتاب سومین جلد از مجموعه‌ای بزرگ است که به بازخوانی و ترجمه گل‌نبشته‌های تخت جمشید اختصاص یافته. متونی که در این جلد آمده، مربوط به اسناد اداری، مالی و جیره‌بندی است. آن‌ها به شکلی منظم نشان می‌دهند که چه کسی چه مقدار غله، شراب، آبجو، گوشت، میوه یا حیوان بارکش دریافت کرده، برای چه کاری مصرف شده، و چه زمانی ثبت گردیده است.

در این متن‌ها رد پای مردان و زنان، کارگران ساده، صنعتگران، نگهبانان، کاتبان، مقام‌های دولتی، و حتی شاه و خانواده‌اش دیده می‌شود. جیره‌ها و مواجب بر اساس سن، جنسیت و جایگاه اجتماعی تفاوت داشت، و در عین حال نشان می‌دهد که هیچ گروهی بیرون از سیستم تأمین و حمایت حکومتی قرار نداشت.

—

ویژگی‌های زبانی و فرهنگی

یکی از برجسته‌ترین جنبه‌های این گل‌نبشته‌ها زبان آن‌هاست. اگرچه به خط ایلامی نگاشته شده‌اند، ولی واژه‌های بسیاری از زبان‌های ایرانی در آن‌ها وارد شده که بعدها در فارسی باستان و حتی فارسی نوین باقی مانده‌اند. این واژه‌ها گنجینه‌ای برای زبان‌شناسان هستند، زیرا روند دگرگونی واژه‌ها و پیوستگی زبانی ایرانیان از هزاره‌ها پیش تاکنون را آشکار می‌سازند.

همچنین در متن‌ها نام صدها مکان ذکر شده است؛ بسیاری از آن‌ها هنوز زنده‌اند. وقتی می‌خوانیم که در فلان سال و ماه، جیره‌ای از شهر شیراز یا نیریز به کارگزاران پرداخت شده، درمی‌یابیم که این نام‌ها از بیش از دو هزار سال پیش تاکنون پیوستگی خود را حفظ کرده‌اند. این استمرار نام‌ها نشانه‌ای از تداوم فرهنگی و زبانی مردم ایران است.

—

ارزش تاریخی و اجتماعی

این اسناد برخلاف کتیبه‌های رسمی، زندگی واقعی مردمان را روایت می‌کنند. آن‌ها نشان می‌دهند که چگونه دستگاه هخامنشی با یک نظام دقیق دیوانی توانست چنین قلمرو گسترده‌ای را اداره کند. وجود بایگانی‌های اداری خود بیانگر آن است که شاهنشاهی هخامنشی تنها بر قدرت نظامی تکیه نداشت، بلکه ساختار پیچیده‌ای از حساب‌داری، نظارت و توزیع منابع در اختیار داشت.

جالب این‌جاست که زنان نیز در این ساختار نقشی برجسته داشتند. در بسیاری از متن‌ها زنان نه تنها جیره دریافت کرده‌اند، بلکه به‌عنوان سرپرست گروه‌های کاری معرفی شده‌اند. این نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج از جوامع باستان، در هخامنشیان برای زنان جایگاه و حقوق اجتماعی تعریف شده بود.

از منظر اقتصادی، این متون نشان می‌دهند که جیره و مواجب به شکل غیرپولی و بیشتر بر اساس کالاهای ضروری پرداخت می‌شد: غلات، شراب، میوه، حیوانات و… . این خود بازتاب اقتصاد طبیعی و کشاورزی آن دوره است.

—

تحلیل سیاسی و مدیریتی

اگر از زاویه مدیریت به این اسناد نگاه کنیم، درمی‌یابیم که هخامنشیان الگویی برای حکمرانی کارآمد ارائه داده‌اند. بایگانی دقیق، ثبت و ضبط روزانه، گزارش‌های منظم و شبکه توزیع کالا در سراسر ایالت فارس نشان می‌دهد که دستگاه هخامنشی توانسته بود سازوکاری بسازد که هم عدالت نسبی را رعایت کند و هم کنترل و نظارت بر منابع داشته باشد.

این نظام بوروکراتیک راز اصلی پایداری امپراتوری هخامنشی بود. چنین ساختاری باعث شد که در طول بیش از دو قرن، با وجود تنوع قومی و زبانی، انسجام و یکپارچگی در سراسر قلمرو گسترده حفظ شود.

—

جایگاه علمی کتاب

کار عبدالمجید ارفعی تنها ترجمه نیست؛ او با دقتی کم‌نظیر متون را دسته‌بندی کرده، هر واژه را توضیح داده و معادل فارسی و انگلیسی ارائه کرده است. به همین دلیل، این کتاب نه فقط برای پژوهشگران ایرانی بلکه برای جامعه جهانی ایران‌شناسی اهمیت بنیادین دارد. هر پژوهشی در زمینه زبان ایلامی یا نظام اداری هخامنشی بدون ارجاع به کار ارفعی ناقص خواهد بود.

—

پیام برای امروز

خواندن این گل‌نبشته‌ها فراتر از باستان‌شناسی، پیامی برای امروز دارد. آن‌ها به ما یادآوری می‌کنند که ایران از هزاران سال پیش کشوری با نظام اداری و فرهنگی پیشرفته بوده است. استمرار نام‌ها، واژه‌ها و حتی سنت‌های معیشتی نشان می‌دهد که ریشه‌های ما تا چه اندازه عمیق و استوار است.

از سوی دیگر، این اسناد الهام‌بخش‌اند: آن‌ها نشان می‌دهند که مدیریت کارآمد، شفافیت در ثبت و حساب‌داری، و توجه به عدالت اجتماعی چگونه می‌تواند جامعه‌ای بزرگ و متنوع را یکپارچه نگه دارد.

—

جمع‌بندی

«گل‌نبشته‌های باروی تخت جمشید» تنها یک کتاب نیست، بلکه سند هویت تاریخی ایران است. این اثر نه تنها برای متخصصان بلکه برای هر ایرانی دلبسته به ریشه‌های فرهنگی خود ارزش دارد. خواندن و شناختن این گل‌نبشته‌ها ما را به اعماق تاریخ می‌برد؛ جایی که می‌بینیم مردمان آن روزگار نیز نان، میوه، شراب، دام و کار روزانه داشتند، دغدغه سفر و پرداخت مواجب داشتند، و در عین حال تحت سیستمی قرار داشتند که همه چیز را با دقت ثبت و ضبط می‌کرد.

عبدالمجید ارفعی با این کتاب پلی میان گذشته و امروز زده است؛ پلی که از دل لوح‌های گلی برمی‌خیزد و به فهم ما از تاریخ، فرهنگ، زبان و جامعه ایرانی روشنی می‌بخشد.