اساطیر آفریقا

کتاب اساطیر آفریقا نوشته جئوفری پاریندر

اساطیر یونان یا هند از ادبیات گستردة این سرزمین ها گرفته شده اند ، داستان ها و افسانه هائی که سینه به سینه نقل و نوشته شده و طی قرون در کتاب ها محفوظ مانده اند و برای راه بردن به این اساطیر باید به این کتاب ها مراجعه کرد. در بررسی و مطالعة اساطیر آفریقا موانع بسیار است. از کتاب های کهن خبری نیست ، اما افسانه بسیار است و این بدان دلیل است که مردمان آفریقا افسانه را دوست می دارند. این افسانه ها شفاهی و سینه به سینه نقل شده و تا چندی پیش بسیاری از آنان نانوشته مانده بود و هنوز هم مجموعه های افسانه های آفریقا کامل نیست. مردم آفریقا چون انسان های دیگر در اعصار مختلف به باورهای دینی توجه داشته اند. برخی از این اعتقادات بر پرسش های فلسفی چون دریافتن معنی زندگانی ، خاستگاه نمودها ، مقصود و فرجام زندگانی ، مرگ و چگونگی غلبة بر آن متکی است. این نمودها غالباً موضوع اسطوره ها و تمثیل های فلسفی است و زندگانی دینی به شکل دقیق تر در مراسم آئینی ، رقص ها ، قربانی دادن و ترانه ها مطرح می شود. تمثیل ها و اسطوره های آفریقائی بیانگر شادی های زندگانی و فعالیت های انسانی است. در اسطوره شناسی هر قاره برخی اسطوره ها مشخصة آن قاره و برخی از اهمیت کمتری برخور دارند. برخی از اسطوره ها شاخص و گویای نگرش دینی ، برخی کم تر اصلی ، مکرر و کاملاً تخیلی است. همة این اسطوره ها به سبب ارزش اجتماعی آن ها باید گزارش شوند. غالب اسطوره ها از چگونگی پیدائی پدیده هائی چون انسان ، جهان ، حیوانات مشخص و نمودهای اجتماعی سخن می گویند. نخستین و بزرگ ترین بخش این کتاب به اساطیر آفریقا یعنی به روایت ها و سرگذشت های مربوط به موجودات فوق طبیعی اختصاص دارد. بخش بعدی به برخی سنت های برجسته و منتخب از برخی قسمت های آفریقا اختصاص دارد و سرانجام برخی از افسانه های مربوط به زندگانی و پیدائی حیوانات بر این مجموعه افزوده شده است ، قصه هایی که نزد اکثر آفریقائیان شناخته شده است. این قصه گویای نزدیکی انسان با حیوانات و طبیعت و بیانگر احساسات ، نگرش و عملکرد مورد ستایش و سرزنش انسان به حیوانات است. به روایت از محقق رُمی[پلینوس سکودوس معروف به] پلینی در آفریقا مدام پدیدئی نو شکل می گیرد. پیدائی بسیاری از ملت ها و کشورهای جدید آفریقائی در سال های اخیر خبر صفحات اول جراید بوده است. نیز در آفریقا بسیاری رویدادهای کهن شکل گرفته است که از آن شمار است کشف آثار برخی از کهن ترین اشکال زندگی انسان در درة نشستی بزرگ آفریقای شرقی در سال های اخیر. نژادهای بوشمن و پیگمه هنوز بر جای و میراثی است از آفریقای کهن ؛ و در پس نگرش سیاسی آفریقای نو ، اسطوره ها و روایاتی است که بخشی از زمینة فکری مردم آفریقا است آفریقائیان خود را به گروه های مختلف دارای رنگ پوست روشن و تیره تقسیم می کنند. آفریقائی نگرو سیاه با پوست تیره ، موی مجعد و بینی پهن مشخص می شود. ساکنان شرق و جنوب آفریقا را بانتو می گویند اما این نام خاص زبان این مردمان است و به نژاد آنان مربوط نیست. بوشمن ها ، پیگمه ها و حامیت ها گروههای کوچکی هستند که از اکثریت نگرو متمایزند. مشخصة بوشمن ها قامت کوتاه و پوست زرد متمایل به قهوه ئی است. بلندی قامت پیگمه ها یا بومیان منطقة جنگی ساحل رود کنگو به 132 تا 152 سانتیمتر می رسد و پهنی دماغ آنان را از نگروها متمایز می سازد. رنگ پوست حامیت ها ، روشن و به رنگ پوست اروپائیان نزدیک است. اکثریت مردمان آفریقا از نژاد نگرو یکی از باستانی ترین نژادهای این قاره تشکیل می شود. به نظر می‌رسد که غالب مردم آفریقا، به تعدادی از خدایان اعتقاد داشتند. هر دینی معبد خدایان خود را داشته و این خدایان ملی، به مانند خدایان یونانی، متعلق به خانوادة واحدی بوده‌اند. در آفریقای استوایی پژواک‌های جالبی از دین کهن مصری به گوش می‌رسد. اسب‌ آبی، روزگاری به عنوان یک ایزد ـ بانو، یعنی بارونگا در موزامبیک جنوبی، ستایش می‌شد که یادآور تائورت، خدای بومی مصر بود، که به صورت اسب آبی پرستیده می‌شد. مار که در مصر باستان نمادی از سلطنت به شمار می‌رفت، درست با عملکردی مشابه، در میان زولوها و سایر اقوام آفریقایی، معمول بود. مطلب روح ـ رود، در بسیاری از نواحی آفریقا، تشابهاتی با اوزیریس خدای نیل در مصر و آلور در زئیر دارد که آن را، به عنوان خدا تقدیس می‌کردند. بسیاری از مبل٧غین غربی در پرتو باورهای خود، سعی در نوشتن مطالبی دربارة مذاهب بومی آفریقا می‌نمودند و تمایل داشتند که به اندیشة وجود یک خدای برتر، دانا و عظیم که در آسمان زندگی می‌کند، پر و بال بدهند. سایر خدایان، به عنوان ایزدان محل٧ی و غیرمهم تلقی می‌شدند، درست به مانند دین یونانی که زئوس خدای اصلی به شمار می‌رفت و چندین خدای بومی ( دیگر ) نیز مطرح بودند. بیشتر مردم آفریقای جنوبی و استوایی، وجود یک خدای عظیم، یا به گونه‌ای بهتر، یک خدای آسمانی را پذیرا بودند که در ارتباط با رعد و آذرخش است، اما این باور، اعتقاد به ایزدان دیگر را نزد آنان، کم‌رنگ نکرد. بالغ بر بیست خدا، برای مردم اوگاندا، فهرست‌بندی شده‌اند. اما بیشتر کشورهای آفریقایی، گروهی خدایان متواضع‌تر یا محبوب‌تری را می‌ستایند. خورشید و ماه غالباً به عنوان خدا مطرح شده‌اند و ماه هنوز اثراتی از شخصیت زنانة خود را، در آفریقای غربی، حفظ کرده و از نظر بانتوها، قدرتمند‌ترین الهه ، خود زمین است.