نگاهی اجمالی به عصر زرین فرهنگ ایران

کتاب نگاهی اجمالی به عصر زرین فرهنگ ایران نوشته حسن قاضی مرادی – پروین قریشی – نسرین تخیری

در بهار 1390 در مجلسی حضور داشتم که آقای قاضی‌مرادی نیز حضور داشت. گوشه‌ای نشسته بود با دو سه نفر صحبت می‌کردند. یکباره شنیدم که گفت: دقیقاً، عصر زرین فرهنگ ما در شروع رنسانس در اروپا نقش داشت. خواسته و ناخواسته به صحبتشان گوشش دادم. صحبت او باعث شد به سؤال‌هایی که گاهی به آن‌ها فکر می‌کردم، فکر کنم. همیشه این سؤال را داشتم که اگر با خواندن فردوسی و رودکی و خیام می‌دیدم که این‌ها تا چه حد به خرد اهمیت می‌دادند این توجه آن‌ها به خرد از کجا ناشی می‌شد! قبول داشتم که ظهور اندیشه‌های بزرگ در افراد یک سرزمین یک تصادف نیست و بزرگان هر سرزمین فرهنگی و تمدنی، به نوعی عصاره‌ تجارب مردم آن سرزمین هستند. این کتاب، مصاحبه‌ پروین قریشی و نسرین تخیری با حسن قاضی‌مرادی پژوهشگر و مترجم در حوزه روانشناسی اجتماعی و تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران، درباره عصر زرین فرهنگ و تمدن ایرانی در سده‌های سوم تا پنجم هجری است. قاضی‌مرادی این مقطع را یگانه دوره‌ای در تاریخ ایران می‌داند که ایرانیان با تولید فکر با تسخیرشدگی‌شان رویاروی شدند. او معتقد است آنها هر چند در تولید فرهنگ و تمدن این عصر مردمان دیگری نیز فعال بودند، دستاوردهای این عصر به طور عمده نتیجه فعالیت همه‌جانبه‌ ایرانیان بود. دستاوردهای فرهنگی و تمدنی این دوران تأثیر مهمی در خیزش دوره نخست رنسانس اروپایی، در سده دوازدهم میلادی، داشت و آوازه‌ای جهانی یافت…. برایم سؤال بود که این مردم چه تجاربی داشتند که 500 سال قبل از دکارت، رودکی می‌گوید: تا جهان بود از سر آدم فراز کس نبود از راز دانش بی‌نیاز دانش اندر دل چراغ روشن است وز همه بد بر تن تو جوشن است یا فردوسی می‌گوید: براستی اگر ما خرد داشتیم کجا این سرانجام بد داشتیم. گاه که این اشعار را به خاطر می‌آوردم به این فکر می‌کردم که آیا میراث فکری ایران در قبل از اسلام در این توجه به خرد نقش داشته است یا نه! برایم این سؤالی شده بود که میراث امپراتوری‌های بزرگ ایران در طول هزار سال برای ایرانیان چه بود! مگر می‌شود اندوخته‌های تمدنی و فرهنگی مردمی که یکی از دو امپراتوری بزرگ دوران باستان را اداره می‌کردند و در همان دوران به اندیشمندان زیادی مأمن داده بودند با یک شکست نظامی از صحنه‌ روزگار محو شود؟ من در مطالعاتم گاهی به اشاره‌هایی در مورد عصر زرین فرهنگ بر می‌خوردم و می‌دانستم که مثلا خیام و رودکی و فردوسی یا دانشمندان معروفی مثل ابن‌سینا و بیرونی در همان دوره بوده‌اند. فقط می‌توانستم بفهمم دوره‌ای که آن‌ها در آن زندگی می‌کردند دوره‌ی مهمی بوده که چنین عنوانی برایش گذاشته بودند. بعد از یکی دوبار دیگری که آقای قاضی‌مرادی از عصر زرین حرف زد فکر کردم در این‌باره با او صحبت کنم. من او را از طریق کتاب‌هایش می‌شناختم و می‌دانستم که توجه اصلی‌اش به مسائل ایران و آسیب‌شناسی جامعه‌ی ما است. پس در فرصتی که پیش آمد خودم را به او معرفی کردم و ضمن بیان سؤالات ذهنی‌ام، خواهش کردم که در خصوص این «عصر طلایی» منابعی برای مطالعه معرفی نمایند. نظر ایشان این بود که این موضوع به‌طور مشخص کمتر مورد بررسی قرار گرفته ولی چند کتاب برای مطالعه به من پیشنهاد کردند. مثل عصر زرین فرهنگ ایران نوشته ریچارد فرای، ایران در نخستین سده‌های اسلامی، نوشته اشپولر، تمدن اسلامی در سده‌ چهارم هجری نوشته آدام متز و …