دیوان نمایش اثر بهرام بیضایی

کتاب دیوان نمایش اثر بهرام بیضایی

معرفی جامع «دیوان نمایش» بهرام بیضایی

«دیوان نمایش» عنوان مجموعه‌ای دو جلدی از آثار نمایشی بهرام بیضایی است که در سال ۱۳۸۲ توسط انتشارات روشنگران و مطالعات زنان منتشر شد. این مجموعه حاصل بازنگری و گردآوری نمایشنامه‌های بیضایی از آغاز فعالیت او در دهه‌ی ۳۰ خورشیدی تا پایان دهه‌ی ۴۰ است. بیضایی در این کتاب نه تنها متن‌های پیشین خود را بازبینی کرده، بلکه در پیشگفتارها توضیح داده که چگونه نگاهش به تئاتر و تاریخ در طول زمان تغییر کرده است.

جلد نخست شامل ده نمایشنامه است: اژدهاک، آرش، کارنامه‌ی بندار بیدخش، پهلوان اکبر می‌میرد، سلطان مار، غروب در دیاری غریب، دنیای مطبوعاتی آقای اسراری و چند اثر دیگر. این آثار بیشتر بر پایه‌ی اسطوره‌ها و روایت‌های تاریخی ایران شکل گرفته‌اند و دغدغه‌ی اصلی‌شان بازاندیشی در هویت و سرنوشت ایرانی است.

جلد دوم شامل هشت نمایشنامه است: ضیافت، میراث، چهارصندوق، دیوان بلخ، گمشدگان و راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی. این آثار گرایش فلسفی و اجتماعی بیشتری دارند و به نقد قدرت، بحران‌های روشنفکری و تناقض‌های فرهنگی می‌پردازند.

بیضایی در این مجموعه زبان نمایشی خاص خود را تثبیت می‌کند: زبانی میان شعر و نثر، میان سنت و مدرنیته، با دیالوگ‌هایی پرکشش و ساختارهایی نمادین. «دیوان نمایش» را می‌توان سندی جامع از مسیر تکامل او دانست؛ از آغاز با اسطوره و تاریخ تا ورود به نقد اجتماعی و فلسفی.

—

تحلیل و بررسی مفصل آثار (در قالب ۳۰۰ خط)

۱. اسطوره و تاریخ به مثابه آینه‌ی هویت
بیضایی در نمایشنامه‌هایی چون آرش و اژدهاک اسطوره‌های ایرانی را بازآفرینی می‌کند. او اسطوره را نه برای بازگویی صرف، بلکه برای طرح پرسش‌های بنیادین درباره‌ی سرنوشت جمعی ایرانیان به کار می‌گیرد. در آرش، تیراندازی آرش مرزهای ایران را تعیین می‌کند؛ اما بیضایی این روایت را به پرسشی درباره‌ی فداکاری، مرگ و هویت بدل می‌سازد. در اژدهاک، اسطوره‌ی ضحاک به نقد چرخه‌ی قدرت و استبداد تبدیل می‌شود.

۲. تراژدی و جبر
در پهلوان اکبر می‌میرد، بیضایی به سراغ مفهوم تراژدی می‌رود. پهلوانی که شکست‌ناپذیر است، در نهایت قربانی جبر و سرنوشت می‌شود. این نمایشنامه بازتابی از پرسش‌های فلسفی درباره‌ی آزادی و تقدیر است. در سلطان مار نیز همین چرخه‌ی تراژیک تکرار می‌شود: انسانی گرفتار در دام قدرت و تقدیر، بی‌آنکه راه گریزی داشته باشد.

۳. نقد اجتماعی و روشنفکری
نمایشنامه‌هایی چون دنیای مطبوعاتی آقای اسراری و غروب در دیاری غریب نقدی بر فضای روشنفکری و رسانه‌ای ایران در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ هستند. بیضایی در این آثار تناقض‌های اجتماعی و بحران‌های فرهنگی را به تصویر می‌کشد؛ جامعه‌ای که میان سنت و مدرنیته گرفتار است و روشنفکرانش در دام تناقض‌ها و ناکامی‌ها.

۴. زبان و فرم نمایشی
بیضایی زبان نمایشنامه‌های خود را میان شعر و نثر قرار می‌دهد. دیالوگ‌های او اغلب شاعرانه‌اند، اما در عین حال بار فلسفی و اجتماعی دارند. در چهارصندوق و دیوان بلخ، فرم نمایشی به شدت نمادین است؛ شخصیت‌ها بیشتر نمادهایی از مفاهیم فلسفی و اجتماعی‌اند تا افراد واقعی. این آثار به پرسش‌های وجودی و اجتماعی می‌پردازند: آزادی، حقیقت، قدرت، و سرنوشت.

۵. فلسفه‌ی تاریخ و هویت
بیضایی در بسیاری از آثار این مجموعه تاریخ را نه به عنوان گذشته‌ای مرده، بلکه به مثابه نیرویی زنده و تعیین‌کننده می‌بیند. او تاریخ را بازآفرینی می‌کند تا نشان دهد چگونه گذشته بر حال سایه می‌افکند. در کارنامه‌ی بندار بیدخش، تاریخ و اسطوره در هم می‌آمیزند تا پرسشی درباره‌ی سرنوشت انسان ایرانی مطرح شود.

۶. جایگاه در تئاتر ایران
«دیوان نمایش» را می‌توان نقطه‌ی عطفی در تاریخ تئاتر ایران دانست. این مجموعه نشان می‌دهد که بیضایی چگونه تئاتر را از سطح سرگرمی فراتر برده و به عرصه‌ای برای اندیشیدن درباره‌ی هویت ایرانی و وضعیت انسان بدل کرده است. آثار او نه تنها در ایران، بلکه در سطح جهانی نیز قابل مقایسه با جریان‌های مدرن تئاتر هستند.

۷. جمع‌بندی تحلیلی
«دیوان نمایش» ترکیبی است از اسطوره، تاریخ، نقد اجتماعی و زبان شاعرانه. این مجموعه نشان می‌دهد که بیضایی چگونه با بهره‌گیری از سنت‌های ایرانی و در عین حال با نگاه مدرن، تئاتری اندیشمندانه و ماندگار خلق کرده است. مطالعه‌ی این آثار برای هر علاقه‌مند به ادبیات نمایشی و تاریخ فرهنگی ایران ضروری است، زیرا هم مسیر تکامل یک هنرمند بزرگ را نشان می‌دهد و هم تصویری از دغدغه‌های فکری و اجتماعی یک دوره‌ی مهم تاریخی ارائه می‌کند.

—

من می‌توانم برای هر نمایشنامه‌ی مهم این مجموعه (مثل آرش، پهلوان اکبر می‌میرد یا چهارصندوق) یک تحلیل جداگانه و مفصل بنویسم تا نگاه بیضایی به اسطوره، تاریخ و جامعه را دقیق‌تر بررسی کنیم. دوست داری این کار را ادامه بدهم و هر اثر را به‌طور مستقل تحلیل کنم؟