اندیشه دینی

با گذشتن زمان نزدیک به یک سده از نهضت مشروطیت ایران ـ علی‏رغم نگاشته‏ شدن نوشته‏ های زیادی با صبغه تاریخی درمورد آن و البته در یکی دو دهه اخیر با رویکرد اندیشه‏ ای ـ هنوز چنان که باید به صورت تطبیقی به دو گرایش اصلی موجِد و نظام‏ ساز مشروطه، یعنی اندیشه دینی و سکولاریسم پرداخته نشده است. اینکه خاستگاه و سابقه تاریخی هر یک، کدام بود؟ چه اشتراک و تقابل‏ هایی میان آن دو در عرصه مشروطه وجود داشت؟ کدام جریان، بیشترین تأثیر را در مردم داشته و علت آن چه بود؟ جریان مقابل از چه راهکارهایی در جهت نفوذ در افکار و عقاید افراد جامعه و جریان‏سازی استفاده می‏کرد؟ آیا نمی‏توان حلقه وسطی بین دو گرایش مذکور در نظر گرفت؟ پاسخ دادن به این سؤال‏ها و پرسش‏های دیگری از این نوع، زمینه‏ساز کشف برخی مجهول‏های مشروطه‏شناسی ـ به ویژه اندیشه آگاهی این جنبش ـ خواهد بود.