کتاب حکمت متعالیه در اسفار عقلی اربعه  4 جلدی

کتاب حکمت متعالیه در اسفار عقلی اربعه  4 جلدی اثر صدر المتالهین شیراز ملاصدرا ترجمه محمد خواجوی انتشارات مولی

کتاب «حکمت متعالیه در اسفار عقلی اربعه» شاهکار بزرگ فیلسوف نامدار ایرانی صدرالمتألهین شیرازی است؛ اندیشمندی که با نام ملاصدرا شناخته می‌شود و بنیان‌گذار مکتب «حکمت متعالیه» در جهان اسلام است. این اثر عظیم مهم‌ترین و جامع‌ترین نوشته او به شمار می‌آید و عصاره سال‌ها تفکر فلسفی، عرفانی، کلامی و قرآنی او را در خود جای داده است. ترجمه فارسی این اثر توسط محمد خواجوی انجام شده و از سوی انتشارات مولی منتشر شده است؛ ترجمه‌ای که تلاش کرده متن پیچیده و فشرده ملاصدرا را برای مخاطب فارسی‌زبان قابل فهم‌تر سازد.
عنوان «اسفار عقلی اربعه» اشاره به چهار سفر عقلانی انسان در مسیر کمال دارد. این عنوان برگرفته از سنت عرفانی است که سیر و سلوک انسان را در چهار مرحله ترسیم می‌کند، اما ملاصدرا این ساختار را به زبان فلسفه بازسازی کرده است. بنابراین کتاب هم ساختاری عرفانی دارد و هم محتوایی عمیقاً فلسفی.
سفر نخست درباره وجود و احکام آن است. در این بخش، ملاصدرا بنیادی‌ترین مسئله فلسفه یعنی «وجود» را بررسی می‌کند. او نظریه مشهور «اصالت وجود» را مطرح می‌کند و در برابر دیدگاهی که ماهیت را اصل می‌دانست، استدلال می‌کند که آنچه در خارج تحقق دارد وجود است و ماهیت صرفاً اعتباری ذهنی است. در همین بخش، نظریه «تشکیک وجود» نیز طرح می‌شود؛ این ایده که وجود حقیقتی واحد اما دارای مراتب شدت و ضعف است.
سفر دوم به مباحث مربوط به طبیعت، حرکت، جوهر و عرض می‌پردازد. در این قسمت نظریه انقلابی «حرکت جوهری» مطرح می‌شود؛ نظریه‌ای که بر اساس آن، تغییر تنها در اعراض نیست بلکه ذات اشیا نیز در حال حرکت و شدن است. این دیدگاه تصویر ایستای فلسفه ارسطویی از جهان را دگرگون می‌کند و عالم را سیال و پویا معرفی می‌کند.
سفر سوم به الهیات اختصاص دارد؛ بحث درباره واجب‌الوجود، صفات الهی، علم خداوند، قضا و قدر، و رابطه خدا با جهان. ملاصدرا در این بخش تلاش می‌کند میان برهان فلسفی، آموزه‌های دینی و شهود عرفانی پیوند برقرار کند. استدلال‌های او هم عقلی است و هم متکی بر تفسیر آیات و روایات.
سفر چهارم به نفس و معاد می‌پردازد. در این بخش از حقیقت روح انسان، تجرد نفس، مراتب ادراک، و سرنوشت انسان پس از مرگ سخن گفته می‌شود. نظریه «جسمانیةالحدوث و روحانیةالبقاء» درباره نفس، یکی از مباحث مهم این قسمت است. ملاصدرا معتقد است نفس در آغاز وابسته به بدن است اما در سیر تکاملی خود به مرتبه‌ای روحانی و مجرد می‌رسد.
ترجمه محمد خواجوی کوشیده است ضمن حفظ ساختار و امانت‌داری نسبت به متن عربی، زبان اثر را برای خواننده امروز نرم‌تر کند. او در ترجمه خود از نثری نسبتاً کلاسیک اما روشن استفاده کرده است تا هم شأن اثر حفظ شود و هم فهم آن ممکن گردد. انتشار این ترجمه توسط انتشارات مولی سبب شده این متن فلسفی عظیم در دسترس طیف گسترده‌تری از دانشجویان و علاقه‌مندان فلسفه اسلامی قرار گیرد.
این مجموعه نه تنها یک کتاب فلسفی، بلکه دائرةالمعارفی از اندیشه اسلامی است. در آن مباحث منطق، الهیات، طبیعیات، روان‌شناسی فلسفی، عرفان نظری و حتی تفسیر قرآن درهم تنیده‌اند. اسفار حاصل جمع سه جریان بزرگ فکری در تمدن اسلامی است: فلسفه مشاء، حکمت اشراق و عرفان ابن‌عربی؛ اما در نهایت دستگاهی مستقل و نوآورانه پدید می‌آورد.
تحلیل و بررسی کتاب
«اسفار» نقطه عطفی در تاریخ فلسفه اسلامی است. پیش از ملاصدرا، جریان‌های فلسفی تا حدی از یکدیگر جدا بودند. فلسفه مشاء بیشتر بر عقل برهانی تکیه داشت، حکمت اشراق بر شهود نوری تأکید می‌کرد و عرفان نظری بر تجربه باطنی. ملاصدرا کوشید این سه جریان را در نظامی واحد تلفیق کند. از این جهت، حکمت متعالیه نه صرفاً ادامه سنت پیشین، بلکه بازسازی آن است.
اصالت وجود مهم‌ترین ستون این دستگاه فکری است. این نظریه پیامدهای گسترده‌ای دارد. اگر وجود حقیقت بنیادین باشد، آنگاه کثرت‌های عالم ناشی از تفاوت در مراتب وجودی‌اند، نه تفاوت در ماهیت‌های مستقل. چنین دیدگاهی راه را برای نوعی وحدت در عین کثرت باز می‌کند؛ جهان یک حقیقت گسترده است با درجات مختلف.
حرکت جوهری نیز تأثیر ژرفی بر فهم انسان از عالم دارد. در فلسفه پیشین، جوهر ثابت فرض می‌شد و تنها عوارض تغییر می‌کردند. اما ملاصدرا می‌گوید خودِ جوهر در حال شدن است. این دیدگاه، جهان را فرآیندی زنده معرفی می‌کند. در این چارچوب، انسان نیز موجودی ایستا نیست بلکه در بستر زمان، هویت خود را می‌سازد و تکامل می‌یابد.
در بحث نفس، پیوند فلسفه و عرفان به اوج می‌رسد. نفس انسانی از مرتبه حس آغاز می‌کند، به خیال و عقل می‌رسد و در نهایت می‌تواند به مرتبه عقل فعال و حتی فراتر از آن دست یابد. این نگاه، انسان را موجودی بالقوه الهی معرفی می‌کند که مسیر رشد او بی‌پایان است.
از نظر روش‌شناسی، اسفار ترکیبی از برهان، نقد دیدگاه‌های پیشینیان، تحلیل مفهومی، و استناد به متون دینی است. ملاصدرا ابتدا آراء فلاسفه پیش از خود را نقل می‌کند، سپس آن‌ها را بررسی و نقد می‌کند و در نهایت دیدگاه مختار خود را ارائه می‌دهد. این شیوه باعث شده کتاب هم تاریخ فلسفه باشد و هم نظام فلسفی مستقل.
با این حال، اسفار کتابی آسان‌خوان نیست. متن عربی آن بسیار فشرده، استدلالی و گاه پیچیده است. حتی ترجمه فارسی نیز نیازمند پیش‌زمینه فلسفی است. بدون آشنایی با منطق و مباحث مقدماتی فلسفه اسلامی، فهم کامل آن دشوار خواهد بود.
از منظر انتقادی، برخی اندیشمندان معتقدند تلفیق فلسفه و عرفان در اسفار گاه به ابهام می‌انجامد. استناد همزمان به شهود و برهان ممکن است برای ذهن تحلیلی چالش‌برانگیز باشد. همچنین برخی مفاهیم، مانند اتحاد عاقل و معقول، همچنان محل بحث و مناقشه‌اند.
با این همه، نمی‌توان اهمیت تاریخی و فکری اسفار را نادیده گرفت. این کتاب قرن‌ها در حوزه‌های علمی تدریس شده و هنوز نیز محور آموزش فلسفه اسلامی در بسیاری از مراکز علمی است. بسیاری از شارحان و حکمای پس از ملاصدرا تحت تأثیر مستقیم این اثر بوده‌اند.
ترجمه محمد خواجوی نقش مهمی در گسترش دسترسی به این اثر داشته است. هرچند ترجمه هرگز نمی‌تواند تمام ظرافت‌های متن اصلی را منتقل کند، اما این نسخه فارسی امکان مطالعه برای طیف وسیع‌تری از مخاطبان را فراهم کرده است. نثر نسبتاً منظم و توضیح‌محور آن، مسیر ورود به دنیای پیچیده حکمت متعالیه را هموارتر می‌کند.
در نهایت، «حکمت متعالیه در اسفار عقلی اربعه» نه فقط یک متن فلسفی، بلکه طرحی جامع از جهان‌بینی اسلامی است؛ جهانی که در آن عقل و ایمان، برهان و شهود، ماده و معنا، حرکت و ثبات، همگی در نظامی هماهنگ تفسیر می‌شوند. این اثر دعوتی است به سفری عقلانی در ژرفای هستی؛ سفری که مقصد آن شناخت حقیقت وجود و جایگاه انسان در آن است.