شاهنامه چاپ مسکو؛ معرفی و بررسی نسخه ۹ جلدی شاهنامه فردوسی در اتحاد شوروی

شاهنامه چاپ مسکو یکی از مهم‌ترین و اثرگذارترین چاپ‌های علمی و انتقادی شاهنامه فردوسی در سده بیستم است که در فاصله سال‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۱ میلادی در مسکو منتشر شد.

این مجموعه در نه جلد فراهم آمد و حاصل همکاری گروهی از ایران‌شناسان و شاهنامه‌پژوهان شوروی و پژوهشگران ایرانی بود که هدف اصلی آنان تهیه متنی علمی و انتقادی از شاهنامه بر پایه نسخه‌های خطی کهن بود.

شاهنامه چاپ مسکو چیست و چرا اهمیت دارد؟

منظور از شاهنامه چاپ مسکو، متن انتقادی شاهنامه فردوسی است که با عنوان «شاهنامه؛ متن انتقادی» در نه جلد انتشار یافت و برای سال‌های طولانی یکی از مراجع اصلی پژوهش‌های شاهنامه‌شناسی به شمار می‌رفت.

این پروژه زیر نظر یوگنی ادواردوویچ برتلس، ایران‌شناس برجسته روس، آغاز شد و پس از درگذشت او، ادامه کار به گروهی از پژوهشگران و به‌ویژه عبدالحسین نوشین سپرده شد.

تاریخ انتشار شاهنامه چاپ مسکو از جلد اول تا جلد نهم

جلد نخست شاهنامه چاپ مسکو در سال ۱۹۶۰ منتشر شد و جلد دوم در سال ۱۹۶۲ به چاپ رسید؛ سپس جلدهای سوم و چهارم در سال ۱۹۶۵، جلدهای پنجم و ششم در سال ۱۹۶۷، جلد هفتم در سال ۱۹۶۸، جلد هشتم در سال ۱۹۷۰ و جلد نهم در سال ۱۹۷۱ منتشر شدند.

بنابراین، برخلاف تصور رایج درباره یک چاپ واحد، شاهنامه مسکو یک پروژه پژوهشی بلندمدت بود که انتشار کامل آن بیش از یک دهه زمان برد.

یوگنی برتلس و آغاز پروژه علمی شاهنامه مسکو

یوگنی برتلس از چهره‌های مهم ایران‌شناسی در شوروی بود و از سال ۱۹۵۴ هدایت پروژه تهیه متن انتقادی شاهنامه را بر عهده گرفت.

برتلس تلاش داشت متنی از شاهنامه را بازسازی کند که تا حد امکان به سنت متنی کهن‌تر و به‌ویژه صورت احتمالی سده سیزدهم میلادی نزدیک باشد.

او در طراحی روش تصحیح بر اهمیت نسخه‌های خطی کهن تأکید داشت و معتقد بود هیچ نسخه منفردی نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای قطعی تصحیح شاهنامه قرار گیرد.

پس از درگذشت برتلس چه کسی شاهنامه مسکو را ادامه داد؟

برتلس پیش از انتشار دو جلد نخست درگذشت و پروژه پس از او متوقف نشد؛ بلکه گروه دیگری از پژوهشگران کار بررسی و انتشار مجلدات بعدی را ادامه دادند.

عبدالحسین نوشین در ادامه پروژه نقش مهمی در نظارت بر بخش بزرگی از مجلدات ایفا کرد و نام پژوهشگرانی مانند اولگا اسمیرنوا، رستم علی‌اف، محمدنوری عثمانوف و عبدالرزاق آذر نیز در مجلدات مختلف دیده می‌شود.

روش تصحیح و منابع نسخه‌شناختی شاهنامه چاپ مسکو

یکی از ویژگی‌های اصلی چاپ مسکو توجه جدی به نسخه‌های خطی قدیمی‌تر نسبت به بسیاری از چاپ‌های پیشین شاهنامه بود.

گروه علمی پروژه از چند نسخه خطی مهم، از جمله نسخه‌ای مورخ ۱۲۷۶ میلادی در مجموعه موزه بریتانیا، بهره گرفت و در کنار نسخه‌های خطی، ترجمه عربی شاهنامه اثر محمد بن عبدالله بنداری اصفهانی را نیز در مواردی برای سنجش متن در نظر گرفت.

روش کار بر اساس مقابله نسخه‌ها و انتخاب یا بازسازی قرائتی بود که پژوهشگران آن را به سنت متنی قدیمی‌تر نزدیک‌تر می‌دانستند.

آیا شاهنامه چاپ مسکو همان شاهنامه کامل فردوسی است؟

چاپ مسکو را باید یک «نسخه انتقادی» از شاهنامه دانست، نه یک نسخه خطی واحد یا بازتولید عیناً یک دست‌نویس تاریخی.

در تصحیح انتقادی، ویراستاران با مقایسه نسخه‌های مختلف می‌کوشند متنی نزدیک‌تر به صورت قدیمی اثر را بازسازی کنند و به همین دلیل ممکن است شمار ابیات یا صورت برخی ابیات با چاپ‌های دیگر متفاوت باشد.

ساختار نه جلدی شاهنامه چاپ مسکو

جلدهای نه‌گانه در مجموع متن کامل شاهنامه را از آغاز داستان‌ها و پادشاهان اسطوره‌ای تا پایان دوره ساسانی و سقوط یزدگرد سوم دربرمی‌گیرند.

هر جلد علاوه بر متن فارسی شاهنامه، دارای مطالب مقدماتی، پیوست‌ها، فهرست‌ها و در برخی موارد اطلاعات مربوط به اختلافات و ساختار متن است.

جلد اول شاهنامه مسکو؛ آغاز داستان تا پادشاهی منوچهر

جلد نخست در سال ۱۹۶۰ منتشر شد و متن آن از آغاز کتاب تا پادشاهی منوچهر را دربرمی‌گیرد؛ این جلد تحت ویرایش یوگنی برتلس منتشر شد و ۳۰ صفحه مقدماتی و ۲۷۲ صفحه متن دارد.

جلد دوم شاهنامه مسکو؛ ادامه روایت پهلوانی و تاریخی

جلد دوم در سال ۱۹۶۲ انتشار یافت و با نظارت برتلس و همکاری چند متن‌پژوه تهیه شد؛ این مجلد ۱۶ صفحه مقدماتی و ۲۶۱ صفحه متن دارد.

جلد سوم شاهنامه مسکو؛ ادامه تدوین متن انتقادی

جلد سوم در سال ۱۹۶۵ منتشر شد و متن آن به کوشش اولگا اسمیرنوا و زیر نظر عبدالحسین نوشین آماده شد؛ این جلد ۱۴ صفحه مقدماتی و ۲۶۱ صفحه متن دارد.

جلد چهارم شاهنامه مسکو؛ کار گروهی رستم علی‌اف و دیگر پژوهشگران

جلد چهارم نیز در سال ۱۹۶۵ منتشر شد و در تنظیم متن آن رستم علی‌اف، برتلس و محمدنوری عثمانوف مشارکت داشتند؛ این جلد ۱۶ صفحه مقدماتی و ۳۲۲ صفحه متن دارد.

جلد پنجم شاهنامه مسکو؛ گسترش بخش پهلوانی و تاریخی

جلد پنجم در سال ۱۹۶۷ منتشر شد و متن آن را رستم علی‌اف فراهم کرد و عبدالحسین نوشین بر آن نظارت داشت؛ این مجلد ۱۸ صفحه مقدماتی و ۴۲۴ صفحه متن دارد.

جلد ششم شاهنامه مسکو؛ ادامه متن انتقادی فردوسی

جلد ششم نیز در سال ۱۹۶۷ انتشار یافت و تدوین متن آن بر عهده محمدنوری عثمانوف بود و زیر نظر نوشین انجام شد؛ این جلد ۱۹ صفحه مقدماتی و ۴۰۵ صفحه متن دارد.

جلد هفتم شاهنامه مسکو؛ بخش گسترده‌ای از روایت شاهنامه

جلد هفتم در سال ۱۹۶۸ منتشر شد و مانند جلد ششم با تدوین محمدنوری عثمانوف و نظارت نوشین شکل گرفت؛ این مجلد ۱۶ صفحه مقدماتی و ۴۵۰ صفحه متن دارد.

جلد هشتم شاهنامه مسکو؛ تدوین رستم علی‌اف و نظارت آذر

جلد هشتم در سال ۱۹۷۰ انتشار یافت و متن آن را رستم علی‌اف فراهم کرد و عبدالرزاق آذر بر ویرایش آن نظارت داشت؛ این جلد ۱۵ صفحه مقدماتی و ۴۳۴ صفحه متن دارد.

جلد نهم شاهنامه مسکو؛ پایان داستان شاهان ساسانی

جلد نهم در سال ۱۹۷۱ منتشر شد و تدوین متن آن به آ. ا. برتلس سپرده شد و عبدالحسین نوشین بر آن نظارت کرد؛ این جلد ۲۵ صفحه مقدماتی و ۴۰۰ صفحه متن دارد.

ناشر شاهنامه چاپ مسکو چه نهادی بود؟

انتشار مجموعه در ابتدا با «انتشارات ادبیات شرق» در مسکو انجام شد و در مجلدات بعدی نام انتشارات «ناوکا» و بخش ادبیات شرق آن نیز در مشخصات کتاب‌شناختی دیده می‌شود.

این مجموعه در چارچوب مجموعه علمی «یادمان‌های ادبیات ملل شرق» و بخش متون و مجموعه بزرگ آن منتشر شد.

زبان شاهنامه چاپ مسکو چیست؟

متن اصلی این مجموعه به زبان فارسی است و موضوع آن تصحیح علمی متن شاهنامه فردوسی است؛ بنابراین چاپ مسکو را نباید با ترجمه روسی شاهنامه اشتباه گرفت.

اطلاعات کتاب‌شناختی و توضیحات علمی پیرامون مجموعه ممکن است به زبان روسی ارائه شده باشد، اما متن اصلی شاهنامه در این چاپ فارسی است.

اهمیت شاهنامه چاپ مسکو برای شاهنامه‌پژوهی

اهمیت اصلی چاپ مسکو در این است که یک پروژه سازمان‌یافته و دانشگاهی برای بازسازی متن شاهنامه بر پایه نسخه‌های کهن‌تر از بسیاری از چاپ‌های پیشین را در مقیاسی گسترده به انجام رساند.

این چاپ برای دهه‌ها در مطالعات فردوسی و شاهنامه یکی از متون مرجع محسوب می‌شد و در بسیاری از پژوهش‌های دانشگاهی و مقایسه‌های متنی مورد استفاده قرار گرفت.

نقاط قوت علمی شاهنامه چاپ مسکو

مهم‌ترین نقطه قوت چاپ مسکو استفاده جدی از نسخه‌های خطی کهن و تلاش برای مقایسه و ارزیابی اختلاف قرائت‌ها است.

نقطه قوت دیگر این پروژه، مشارکت چندین متخصص در مراحل مختلف تصحیح و ایجاد یک مجموعه نه‌جلدی منسجم است که بخش بزرگی از مسائل متن‌شناختی شاهنامه را دربرمی‌گیرد.

محدودیت‌ها و نقدهای وارد بر چاپ مسکو

با وجود اهمیت تاریخی و علمی بسیار زیاد، چاپ مسکو در پژوهش‌های بعدی بی‌نقص تلقی نشد و درباره انتخاب نسخه‌های پایه، روش وزن‌دهی به برخی منابع و شماری از قرائت‌های پیشنهادی آن نقدهایی مطرح شده است.

یکی از مسائل مهم این است که برخی نسخه‌هایی که در زمان تدوین چاپ مسکو اهمیت فراوان داشتند، در تحقیقات نسخه‌شناختی بعدی جایگاه متفاوتی پیدا کردند.

رابطه شاهنامه چاپ مسکو با چاپ خالقی مطلق

پس از چاپ مسکو، کشف و توجه دوباره به برخی دست‌نویس‌های بسیار کهن، از جمله نسخه فلورانس مورخ ۱۲۱۷ میلادی، زمینه را برای پژوهش‌های تازه در تصحیح شاهنامه فراهم کرد.

جلال خالقی مطلق در پروژه‌ای مستقل و با استفاده از دامنه گسترده‌تری از نسخه‌ها، تصحیح انتقادی دیگری از شاهنامه را فراهم کرد که از مهم‌ترین تلاش‌های بعدی در متن‌شناسی شاهنامه محسوب می‌شود.

آیا چاپ مسکو هنوز برای مطالعه شاهنامه ارزش دارد؟

بله؛ ارزش چاپ مسکو تنها به این دلیل نیست که نخستین چاپ انتقادی مهم شاهنامه در دوره جدید محسوب می‌شود، بلکه این مجموعه همچنان برای مقایسه قرائت‌ها، بررسی تاریخ تصحیح شاهنامه و مطالعه روش‌های متن‌شناختی اهمیت دارد.

با این حال، برای پژوهش تخصصی بهتر است متن مسکو در کنار تصحیح‌های جدیدتر و نسخه‌های خطی شناخته‌شده مطالعه شود و نباید هر قرائت چاپ مسکو را بدون مقایسه، قطعی و نهایی دانست.

چاپ مسکو برای چه کسانی مناسب است؟

این مجموعه برای دانشجویان ادبیات فارسی، پژوهشگران فردوسی، شاهنامه‌پژوهان، نسخه‌شناسان، ایران‌شناسان و کسانی که به تاریخ تحول متن شاهنامه علاقه دارند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

برای خواننده عمومی که صرفاً قصد مطالعه داستان‌های شاهنامه را دارد، مجموعه نه‌جلدی ممکن است تخصصی و سنگین باشد؛ اما برای مطالعه پژوهشی و مقایسه متنی، ارزش آن بسیار بیشتر است.

جمع‌بندی و ارزیابی نهایی شاهنامه چاپ مسکو

شاهنامه چاپ مسکو را می‌توان یکی از نقاط عطف تاریخ تصحیح علمی شاهنامه دانست؛ پروژه‌ای که از سال ۱۹۶۰ آغاز شد و در سال ۱۹۷۱ با انتشار جلد نهم به پایان رسید.

این مجموعه نتیجه کار چند نسل از ایران‌شناسان و متن‌پژوهان بود و نقش مهمی در تغییر نگاه علمی به متن شاهنامه داشت.

ارزش واقعی چاپ مسکو در روش پژوهشی، استفاده از نسخه‌های کهن، ثبت یک سنت مهم از تصحیح شاهنامه و فراهم کردن متنی گسترده برای تحقیقات بعدی است، هرچند پژوهش‌های پس از آن برخی انتخاب‌ها و قرائت‌های این چاپ را دوباره بررسی کرده‌اند.

از این رو، شاهنامه مسکو را می‌توان هم یک اثر مرجع در تاریخ شاهنامه‌شناسی و هم یک مرحله مهم در مسیر رسیدن به تصحیح‌های جدیدتر دانست.

مشخصات کتاب‌شناختی شاهنامه چاپ مسکو در یک نگاه

نکته کتاب‌شناختی: تعداد صفحات در برخی فهرست‌های کتابخانه‌ای به صورت «صفحات مقدماتی + صفحات متن» ثبت شده است؛ بنابراین شمارش صفحه‌های چاپ‌های افست یا بازچاپ‌های بعدی ممکن است با نسخه اصلی تفاوت داشته باشد.