وبلاگ
دانلود کتاب خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان از مجلسی تا احمدینژاد اثر علی رهنما ت
خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان؛ از مجلسی تا احمدینژاد؛ خوانشی تاریخی از پیوند باور، قدرت و جهان غیب در سیاست ایران
کتاب «خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان؛ از مجلسی تا احمدینژاد» نوشته علی رهنما، پژوهشی در مرز میان تاریخ اندیشه، جامعهشناسی دین و مطالعه سیاست ایران است؛ کتابی که میکوشد نشان دهد باورهای مربوط به امور غیبی، روایتهای قدسی و تلقیهای رازآمیز از جهان چگونه میتوانند از محدوده ایمان فردی فراتر بروند و در زبان قدرت، مشروعیت سیاسی و رفتار حکمرانان حضور پیدا کنند.
عنوان انگلیسی کتاب «Superstition as Ideology in Iranian Politics: From Majlesi to Ahmadinejad» است و اثر نخستینبار در سال ۲۰۱۱ توسط Cambridge University Press منتشر شده است. مشخصات کتابشناختی ناشر، کتاب را اثری در حوزه سیاست ایران، تاریخ ایدئولوژی، اسلام و سیاست، تشیع و روانشناسی سیاسی معرفی میکند و نسخه چاپی آن دارای ۳۳۴ صفحه است.
لینک خرید نسخه چاپی خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان اینجا کلیک نمایید
لینک دانلود کتاب نسخه چاپی خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان اینجا کلیک نمایید
1
موضوع اصلی کتاب خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان و پرسشی که علی رهنما در سراسر اثر دنبال میکند
در نگاه نخست، عنوان کتاب ممکن است اثری درباره خرافات مذهبی و باورهای عامیانه به نظر برسد، اما موضوع اصلی کتاب گستردهتر از این تصور اولیه است. علی رهنما در این پژوهش به این مسئله میپردازد که چگونه باورهای رازآمیز، اعتقاد به جهان غیب و تلقیهای ماورایی از تاریخ و سیاست میتوانند وارد عرصه قدرت شوند و در مقام زبان سیاسی به کار گرفته شوند.
اهمیت این پرسش در آن است که سیاست تنها در مجلس، دولت، دربار، انتخابات و نهادهای رسمی شکل نمیگیرد. پشت بسیاری از رفتارهای سیاسی، مجموعهای از تصورات درباره جهان، انسان، خیر، شر، سرنوشت، مشروعیت و معنای تاریخ قرار دارد. کتاب رهنما دقیقاً به همین لایه کمتر دیدهشده سیاست توجه میکند و میپرسد وقتی امر قدسی با امر سیاسی درهم میآمیزد، چه نوع تصوری از قدرت شکل میگیرد.
روایت کتاب از دوره صفوی آغاز میشود و تا سیاست معاصر ایران امتداد پیدا میکند. در این مسیر، محمدباقر مجلسی به عنوان شخصیتی محوری در بحث درباره تشیع عامهپسند و شکلگیری برخی روایتهای دینی مطرح میشود و در بخشهای معاصر، نمونههایی از سیاست ایران، از جمله محمدرضاشاه پهلوی و محمود احمدینژاد، برای بررسی استمرار یا بازتولید زبانهای رازآمیز و غیبی مورد توجه قرار میگیرند. 2
چرا محمدباقر مجلسی در مرکز روایت کتاب قرار گرفته و نسبت او با شکلگیری تشیع عامهپسند چگونه در اثر بررسی میشود
محمدباقر مجلسی یکی از مهمترین چهرههای علمی و مذهبی دوره صفوی بود و آثار او در تاریخ حدیث و فرهنگ شیعی جایگاه ویژهای دارند. رهنما در کتاب خود مجلسی را نه صرفاً به عنوان یک عالم دینی، بلکه در نسبت با شکلگیری و نظاممند شدن نوعی از تشیع عامهپسند بررسی میکند؛ تشیعی که روایتهای دینی، داستانهای کرامت، معجزه، عالم غیب و رابطه انسان با نیروهای ماورایی در آن جایگاه پررنگی پیدا میکنند.
اهمیت مجلسی برای استدلال کتاب از همینجا ناشی میشود. مسئله فقط محتوای یک کتاب یا یک روایت مذهبی نیست؛ بلکه مسئله انتقال و تثبیت یک دستگاه معنایی است. هنگامی که روایتهای مذهبی به صورت گسترده در فرهنگ عمومی حضور پیدا میکنند، آنها میتوانند بر برداشت جامعه از حاکم، عالم دینی، دشمن، نجات، سرنوشت و وظیفه سیاسی اثر بگذارند.
در چنین چارچوبی، مجلسی برای رهنما نقطهای تاریخی است که از طریق آن میتوان رابطه میان تشیع عامهپسند، ساختار قدرت صفوی و سیاست فرهنگی را مطالعه کرد. فهرست مطالب کتاب نیز نشان میدهد که نویسنده بخشی مستقل را به «Majlesism as an Ideology» اختصاص داده و در ادامه، نتیجهگیری خود را به نسبت میان این روند تاریخی و تحولات بعدی پیوند میدهد. 3
از عالم غیب تا قدرت سیاسی؛ کتاب چگونه رابطه میان باورهای ماورایی و مشروعیت حکومت را توضیح میدهد
یکی از مفاهیم محوری کتاب، مفهوم جهان پنهان یا عالم غیب است. در بسیاری از روایتهای دینی، جهان محسوس تنها بخشی از واقعیت محسوب میشود و جهان دیگری نیز در پس آن قرار دارد. رهنما به آن نقطهای توجه میکند که این تصور دینی وارد عرصه سیاست میشود.
هنگامی که یک رهبر سیاسی یا نزدیکان او خود را دارای ارتباط ویژه با امر غیبی معرفی کنند، قدرت سیاسی میتواند معنایی فراتر از مدیریت امور عمومی پیدا کند. در چنین شرایطی، فرمان سیاسی ممکن است نه فقط تصمیم یک حاکم، بلکه بخشی از نظمی بزرگتر و مقدس تصویر شود.
چکیده منتشرشده برای کتاب نیز بر همین نکته تأکید دارد و توضیح میدهد که رهنما استمرار باورهای خرافی و عرفانی را در ایدئولوژی و راهبرد سیاسی ایران از آغاز دولت صفوی تا دوران معاصر دنبال میکند و نمونههایی از سیاست معاصر ایران را در کنار منابع فارسی تاریخی قرار میدهد. 4
از منظر سیاسی، چنین سازوکاری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وقتی قدرت خود را به منبعی فراانسانی متصل میکند، مخالفت با قدرت نیز ممکن است از یک اختلاف سیاسی معمولی به مخالفت با حقیقت، دین یا نظم مقدس تعبیر شود. همین دگرگونی معنایی یکی از مسائل مهمی است که کتاب در بررسی سیاست ایران دنبال میکند.
احمدینژاد در کتاب علی رهنما؛ چرا سیاست معاصر در کنار تاریخ صفوی قرار میگیرد و این مقایسه چه مسئلهای را روشن میکند
قرار گرفتن محمود احمدینژاد در کنار محمدباقر مجلسی در عنوان کتاب، در نگاه نخست فاصله تاریخی بسیار بزرگی را میان دو شخصیت آشکار میکند. یکی متعلق به فضای سیاسی و مذهبی صفوی است و دیگری سیاستمداری متعلق به جمهوری اسلامی در آغاز قرن بیستویکم. اما همین فاصله تاریخی، پرسش اصلی کتاب را برجستهتر میکند: آیا برخی شیوههای سخن گفتن درباره قدرت و جهان غیب میتوانند در دورههای کاملاً متفاوت تاریخی بازتولید شوند؟
رهنما در بررسی سیاست معاصر به نوعی از زبان سیاسی توجه دارد که در آن رخدادهای سیاسی با مفاهیمی همچون تقدیر، هدایت الهی، ارتباط با جهان پنهان و نقش نیروهای غیبی تفسیر میشوند. در چکیده کتاب، احمدینژاد در کنار محمدرضاشاه پهلوی به عنوان نمونهای برای بررسی این نوع ارتباط میان قدرت سیاسی و جهان پنهان مطرح شده است. 5
البته مقایسه این شخصیتها نباید به معنای یکسان دانستن زمینههای تاریخی آنها تلقی شود. ساختار دولت صفوی، سلطنت پهلوی و جمهوری اسلامی تفاوتهای بنیادی دارند. ارزش مقایسه در اینجا بیشتر در شناسایی الگوهای گفتاری و سازوکارهای مشروعیتبخشی است، نه در ادعای یکسان بودن نظامهای سیاسی یا انگیزههای تاریخی آنها.
ساختار کتاب و حرکت آن از سیاسیشدن اسلام غیبی به تشیع عامهپسند و سپس جمعبندی تاریخی نویسنده
ساختار کتاب نشان میدهد که رهنما بحث خود را مرحلهبهمرحله پیش میبرد. اثر با مقدمه آغاز میشود، سپس به بخشی با عنوان «سیاسیکردن اسلام غیبی» میرسد و بعد بخش دیگری را به «تشیع عامهپسند» اختصاص میدهد. در پایان نیز نتیجهگیری، کتابنامه و نمایه قرار گرفته است. 6
این معماری روایی اهمیت دارد، زیرا نویسنده نمیخواهد خرافات را همچون مجموعهای پراکنده از باورهای عجیب و غیرعادی بررسی کند. مسیر استدلال از فرهنگ و باور آغاز میشود، به ساختار قدرت میرسد و سپس در نمونههای تاریخی و سیاسی دنبال میشود.
فهرست مطالب منتشرشده از کتاب نشان میدهد که موضوعاتی مانند تشیع غیبی، محمدرضاشاه، تشیع عرفانی، کودکی و تقدس، رسمیشدن گفتمان مذهبی ـ سیاسی، ضعف عقل انسانی، نیاز جامعه به رهبری فقها یا پادشاهان، آموزش خرافی، صورتبندی دولت و مجلسیگری به عنوان ایدئولوژی در ساختار اثر حضور دارند. 7
خرافه در نگاه این کتاب فقط یک باور نادرست نیست بلکه هنگامی که سیاسی میشود به زبان توضیح جهان و سازماندهی قدرت تبدیل خواهد شد
شاید مهمترین نکته نظری کتاب همین تمایز باشد. خرافه در معنای روزمره معمولاً به باوری گفته میشود که از نظر معرفتی قابل اثبات نیست یا با شناخت علمی ناسازگار است. اما موضوع رهنما صرفاً تشخیص درست یا نادرست بودن چنین باورهایی نیست.
مسئله اصلی زمانی آغاز میشود که یک باور وارد حوزه سیاست شود. در این وضعیت، باور میتواند کارکرد داشته باشد؛ میتواند جهان سیاسی را توضیح دهد، دشمن را تعریف کند، حاکم را مشروع جلوه دهد، شکست را تفسیر کند و برای پیروان خود تصویری از آینده بسازد.
از همین زاویه، تعبیر «خرافه به مثابه ایدئولوژی» معنایی دقیقتر پیدا میکند. نویسنده به فرآیندی توجه دارد که طی آن مجموعهای از باورها و روایتها از سطح اعتقاد شخصی فراتر میروند و در قالب یک دستگاه سیاسی و اجتماعی عمل میکنند.
این نگاه باعث میشود کتاب برای مطالعه مفهوم ایدئولوژی نیز قابل توجه باشد. ایدئولوژی فقط مجموعهای از گزارههای فلسفی مدرن نیست؛ هر دستگاه فکری که بتواند جهان اجتماعی را معنا کند و جایگاه افراد و گروهها را در آن توضیح دهد، میتواند واجد کارکرد ایدئولوژیک شود.
نقش تشیع عامهپسند در استدلال کتاب و تفاوت میان ایمان دینی، روایت مذهبی و استفاده سیاسی از باورهای دینی
یکی از حساسترین جنبههای کتاب، بحث درباره تشیع عامهپسند است. این مفهوم را نباید با اصل تشیع یا با ایمان دینی به طور کلی یکی دانست. موضوع پژوهش رهنما بیشتر نوع خاصی از فرهنگ و روایت مذهبی است که در آن داستانهای کرامت، معجزه، تقدس اشخاص و ارتباط با جهان غیب نقش برجستهای پیدا میکنند.
همین تمایز برای خواندن انتقادی کتاب ضروری است. نقد خرافات سیاسی به معنای نقد دین یا نفی تجربه دینی نیست. مسئله مورد بررسی، تبدیل برخی باورها به ابزار قدرت و مشروعیت سیاسی است.
این تفکیک همچنین امکان میدهد کتاب را فراتر از یک جدال ساده میان دین و سکولاریسم مطالعه کنیم. رهنما در واقع به رابطه پیچیده میان دین، فرهنگ عمومی، قدرت و سیاست توجه دارد؛ رابطهای که در تاریخ ایران اشکال متعددی پیدا کرده است.
زبان سیاسی و نقش روایتهای قدسی در ساختن تصویر دوست و دشمن در تاریخ سیاست ایران از نگاه کتاب
سیاست زمانی به شدت ایدئولوژیک میشود که مخالف سیاسی از یک رقیب به موجودیتی تبدیل شود که اساساً در برابر نظم اخلاقی یا قدسی قرار دارد. در چنین شرایطی، مرز میان اختلاف سیاسی و نزاع اخلاقی یا دینی از میان میرود.
در چکیده کتاب، رهنما به همین مسئله اشاره میکند و توضیح میدهد که ارتباط ادعایی با جهان پنهان میتواند به رهبران و اطرافیان آنها امکان دهد خود را نمایندگان امر الهی معرفی کنند و رقیبان خود را در جایگاه نیروهای شر قرار دهند. 8
اهمیت این بحث برای مطالعه سیاست ایران در آن است که زبان سیاسی همیشه زبان برنامه، اقتصاد و قانون نیست. گاهی سیاست از طریق نمادها، اسطورهها، روایتهای دینی و تصورات مربوط به خیر و شر سخن میگوید. کتاب رهنما تلاش میکند همین زبان را به موضوع مطالعه تاریخی تبدیل کند.
رابطه کتاب با تاریخ اندیشه سیاسی ایران و چرایی اهمیت دوره صفوی در بررسی نسبت میان دین و دولت
دوره صفوی برای فهم تاریخ سیاسی ایران اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا در این دوره تشیع دوازدهامامی در ساختار رسمی دولت جایگاهی تعیینکننده پیدا کرد. در نتیجه، رابطه میان اقتدار سیاسی و اقتدار مذهبی وارد مرحلهای تازه شد.
رهنما از این بستر تاریخی برای طرح مسئلهای گستردهتر استفاده میکند. اگر دولت و مذهب در یک ساختار سیاسی با یکدیگر پیوند بخورند، روایتهای دینی چگونه میتوانند در مشروعیت سیاسی نقش پیدا کنند؟
پاسخ کتاب خطی و ساده نیست. نویسنده به مجموعهای از تحولات فکری و اجتماعی نگاه میکند و میکوشد استمرار برخی عناصر فرهنگی را در دورههای گوناگون نشان دهد. همین رویکرد سبب شده است اثر در مرز میان تاریخ سیاسی، تاریخ تشیع و جامعهشناسی سیاسی قرار بگیرد.
کتاب از نظر روش پژوهش چه ویژگیهایی دارد و چرا استفاده از منابع فارسی و نمونههای سیاسی معاصر برای استدلال آن اهمیت دارد
یکی از ویژگیهای پژوهشی اثر، تکیه بر منابع فارسی در کنار نمونههای سیاست معاصر ایران است. معرفی رسمی کتاب تصریح میکند که رهنما با مطالعه نزدیک منابع فارسی و استفاده از نمونههایی از سیاست معاصر، استمرار باورهای خرافی و عرفانی را در گفتمان سیاسی بررسی میکند. 9
این روش به نویسنده اجازه میدهد میان متنهای تاریخی و رفتار سیاسی جدید ارتباط تحلیلی برقرار کند. به جای آنکه خرافه صرفاً در قالب باورهای مردم عادی بررسی شود، متنهای مذهبی، رفتار سیاسی و گفتار قدرت نیز به عنوان دادههای پژوهش وارد بحث میشوند.
با این حال، گستردگی دوره تاریخی کتاب خود یک چالش روششناختی ایجاد میکند. مقایسه چند قرن تاریخ ایران مستلزم توجه به تفاوت ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، مذهبی و نهادی هر دوره است. بنابراین خواننده بهتر است شباهتهای مورد اشاره نویسنده را به عنوان موضوع تحلیل بررسی کند، نه اینکه آنها را خودبهخود به معنای یکسانی تاریخی بداند.
نقد کتاب خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان و مهمترین نکاتی که هنگام خواندن آن باید مورد توجه قرار گیرد
ارزش اصلی کتاب در طرح پرسشی است که معمولاً در مطالعات سیاسی کمتر مورد توجه قرار میگیرد: سیاست چگونه از طریق باورهای فرهنگی و مذهبی معنا پیدا میکند؟ این پرسش به نویسنده امکان داده است تاریخ ایران را از زاویهای متفاوت بخواند.
در عین حال، مفهوم خرافه مفهومی حساس و نیازمند تعریف دقیق است. مرز میان ایمان، اسطوره، باور عامه، عرفان، روایت مذهبی و خرافه همیشه ساده و قطعی نیست. همین موضوع میتواند یکی از نقاطی باشد که خواننده دانشگاهی در مواجهه با استدلال کتاب درباره آن پرسشهای بیشتری مطرح کند.
مسئله دیگر، مقایسه شخصیتها و دورههای تاریخی بسیار متفاوت است. پیوند دادن مجلسی با سیاستمداران دوره معاصر از نظر تحلیلی جذاب است، اما برای ارزیابی آن باید تفاوتهای بنیادین میان دولت صفوی، سلطنت پهلوی و جمهوری اسلامی نیز در نظر گرفته شود.
بنابراین مطالعه دقیق کتاب بیش از آنکه به پذیرش یا رد یکباره تز اصلی آن نیاز داشته باشد، مستلزم بررسی شواهدی است که نویسنده برای ساختن این پیوند تاریخی ارائه میکند.
جایگاه کتاب در مطالعات سیاست ایران و نسبت آن با پژوهشهای مربوط به اسلام سیاسی، تشیع و روانشناسی سیاسی
موضوعات طبقهبندیشده برای اثر نشان میدهند که کتاب تنها به تاریخ سیاسی ایران محدود نیست و حوزههایی مانند جنبههای روانشناختی حکومت و سیاست ایران، تاریخ ایدئولوژی، تاریخ اسلام و سیاست در ایران، تاریخ تشیع، روانشناسی سیاسی و خرافه در نسبت با اسلام را نیز در بر میگیرد. 10
همین دامنه موضوعی سبب میشود کتاب برای رشتههای مختلف قابل استفاده باشد. پژوهشگر علوم سیاسی میتواند آن را از زاویه مشروعیت و ایدئولوژی بخواند؛ پژوهشگر تاریخ میتواند به تحول روایتهای مذهبی توجه کند؛ و پژوهشگر جامعهشناسی دین میتواند رابطه باور عمومی و ساختار قدرت را دنبال کند.
اثر همچنین در مجله تخصصی «Iranian Studies» مورد بررسی قرار گرفته و نقدی دانشگاهی درباره آن در یکی از شمارههای این نشریه منتشر شده است. این سابقه نشان میدهد کتاب در فضای مطالعات دانشگاهی ایران و خاورمیانه نیز مورد توجه قرار گرفته است. 11
چرا خواندن کتاب خرافات به مثابه ایدئولوژی برای فهم رابطه میان فرهنگ سیاسی و باورهای مذهبی در ایران اهمیت دارد
اهمیت کتاب در این است که سیاست را فقط در سطح نهادها و تصمیمهای رسمی جستوجو نمیکند. پشت هر نظام سیاسی، مجموعهای از تصورات درباره انسان، تاریخ، اخلاق، حقیقت و آینده وجود دارد و این تصورات میتوانند در شکلگیری رفتار سیاسی نقش داشته باشند.
رهنما تلاش میکند یکی از این لایههای عمیق فرهنگ سیاسی ایران را بررسی کند؛ یعنی جایی که امر غیبی، روایت مذهبی و اقتدار سیاسی به یکدیگر نزدیک میشوند.
از این منظر، کتاب نه فقط درباره گذشته ایران، بلکه درباره مسئلهای عمومیتر در سیاست است: اینکه چگونه یک جامعه میتواند برای قدرت سیاسی معنای قدسی تولید کند و چگونه این معنا ممکن است در دورههای تاریخی مختلف تغییر شکل دهد.
جمعبندی کتاب علی رهنما؛ روایتی درباره سیاست، امر غیبی، تشیع عامهپسند و استمرار برخی زبانهای مشروعیت در تاریخ ایران
«خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان؛ از مجلسی تا احمدینژاد» را میتوان تلاشی برای بازخوانی بخشی از تاریخ سیاسی ایران از زاویهای کمتر متعارف دانست. علی رهنما به جای آنکه صرفاً به دولتها، قوانین و نهادهای رسمی بپردازد، به جهان باورهایی نگاه میکند که در پشت زبان سیاسی قرار دارند.
مسیر کتاب از فضای مذهبی و سیاسی صفوی آغاز میشود، محمدباقر مجلسی و تشیع عامهپسند را به عنوان بخش مهمی از روایت خود بررسی میکند و سپس به نمونههایی از سیاست دوره پهلوی و جمهوری اسلامی میرسد. در این میان، مسئله اصلی نویسنده نه اثبات وجود خرافات به عنوان یک پدیده فرهنگی، بلکه بررسی لحظهای است که چنین باورهایی وارد ساختار قدرت و زبان مشروعیت سیاسی میشوند.
کتاب از این منظر اثری درباره رابطه میان ایمان و سیاست، روایت و قدرت، جهان غیب و مشروعیت، و در نهایت درباره نقش فرهنگ در ساختن تصور جامعه از حکومت است. همین ویژگی باعث میشود مطالعه آن برای کسانی که به تاریخ سیاسی ایران، تشیع، اسلام سیاسی، ایدئولوژی و فرهنگ سیاسی علاقه دارند، زمینهای برای طرح پرسشهای تازه فراهم کند.
مشخصات کتاب خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان؛ اطلاعات کتابشناختی و مشخصات نسخه اصلی
| مشخصه | اطلاعات |
|---|---|
| عنوان | خرافات به مثابه ایدئولوژی در سیاست ایرانیان؛ از مجلسی تا احمدینژاد |
| عنوان اصلی | Superstition as Ideology in Iranian Politics: From Majlesi to Ahmadinejad |
| نویسنده | علی رهنما |
| زبان نسخه اصلی | انگلیسی |
| سال انتشار نخستین نسخه | ۲۰۱۱ میلادی |
| ناشر نسخه اصلی | Cambridge University Press |
| تعداد صفحات | ۳۳۴ صفحه |
| مجموعه | Cambridge Middle East Studies |
| موضوعات اصلی | سیاست ایران، ایدئولوژی، تشیع، اسلام و سیاست، روانشناسی سیاسی، خرافات و دین |
| شابک نسخه جلد سخت | 978-1-107-00518-1 |
| شابک نسخه جلد کاغذی | 978-0-521-18221-8 |
اطلاعات کتابشناختی نسخه اصلی بر اساس دادههای ناشر و منابع کتابشناختی تطبیق داده شده است. ناشر سال انتشار نخستین نسخه را ۲۰۱۱ اعلام کرده و نسخه چاپی کتاب دارای ۳۳۴ صفحه است. 12