معرفی کتاب ادبی

حدود العالم من المشرق الی المغرب از آثار ارزشمند فارسی مربوط به سده چهارم هجری می باشد که در واقع دیرین ترین اثر در باب جغرافیا به زبان پارسی و با نثری پویان می باشد. نویسنده این کتاب مشخص نیست. موضوع این کتاب که از عنوان آن نیز مشخص است، در باب جغرافیا و وضعیت سرزمین ها، رودها، کوه ها و بیابان ها می باشد. در این کتاب درباره شهرهای بزرگ از شام و مصر تا عراق و ایران و خراسان بزرگ، تا چین و هندوستان و اندلس سخن به میان آمده است. این کتاب به کوشش دکتر منوچهر ستوده تصحیح و منتشر شده است.

لطائف المواقف عنوان اثری منثور مربوط به سده یازدهم هجری، تالیف ملا ادهم عزلتی واعظ خلخالی از دانشمندان این سده می باشد. او در حوزه ی علمیه اصفهان و در پای مکتب کسانی چون شیخ بهاء الدین عاملی کسب دانش مورد نیاز کرد و در برهه پایانی عمر در شهر اردبیل اقامت گزید. آثار ایشان در جستارهای اخلاقی، عرفانی و تفسیر نگاشته شده است که از آن جمله می توان هدایت نامه، اربعین، هشت بهشت، تفسیر سوره ی فاتحه الکتاب، ترجمه و شرح اعتقادات شیخ بهاء الدین عاملی و کتاب لطائف المواقف را نام برد. ایشان دیوانی از اشعار نیز داشته است.

ادبیات ایران در ادبیات جهان، عنوان کتابی تالیف دکتر امیر اسماعیل آذر، در زمینه ادبیات تطبیقی به نگارش در آمده است و در آن از نفوذ ادبیات ایران در میان نویسندگان و شاعران و ادیبان اروپا و آمریکا بحث شده است. در این کتاب به صورت جدا به شاعران بزرگ فارسی زبان چون فردوسی بزرگ، حافظ، سعدی، مولانای بلخی، خیام، نظامی و عطار پرداخته شده است و از ترجمه های آثار آنان به زبانهای اروپایی سخن به میان آمده است. آثار بسیاری از شاعران نامدار ایران در سده های هفده تا بیست میلادی در اروپا، تصحیح، ترجمه و اقتباس شده است. استواری آثار نغزی چون شاهنامه، مثنوی مولانا یا دیوان حافظ سبب شد که بسیاری از نویسندگان اروپایی چون ژول مول یا سر ویلیام جونز انگلیسی، زبان فارسی را بیاموزند و عمر خویش را به تحقیق و تفحص در آثار فایق پارسی بگذرانند.

دستور الوزراء تالیف سلطان حسین واعظ استرآبادی، اثری منثور به نثری شبیه به دستور الوزرای خواندمیر، که مشتمل بر حکایات و نکته های اخلاقی - اجتماعی در پیرامون زندگی پیشوایان دین، ملوکان و وزراء می باشد. ایشان از شاگردان شیخ بهایی بوده و معاصر با شاه عباس اول و دوم بوده است. در اصفهان پر رونق آن روزها، به کسب تحصیل پرداخت و بعدها به استرآباد برگشت و به تالیف آثار خویش پرداخت. برخی از محققین کتب تاریخی، او را همان سلطان العلماء معرفی می کنند که داماد شاه عباس بوده است و برهه ایی پیشه وزارت در اختیار داشته است. وفات واعظ را به سال 1064 هجری قمری ثبت کرده اند.

مکاتیب تالیف شیخ عبدالله قطب بن محیی از عرفای شیراز، مشتمل بر جواب نامه های ایشان به مریدانش می باشد. در شرح احوال او ذکر شده است که در اواخر عمر با مریدانش جهت تهذیب و تزکیه و ایجاد موقعیتی مناسب برای سیر و سلوک به جهرم رفته و دارالعباده ای دایر کرده و در همانجا ساکن شده است. از مکتوبات ایشان عیان است که نخست مریدانش به اخوان آباد جهرم رفته و شیخ مدتی از آنها دور بوده است. عبدالله قطب ظاهرا تا سال 910 هجری در قید حیات بوده است. مکاتیب ایشان شامل 350 نامه در باب سلوک و در خطاب به مریدان می باشد.

فتوت نامه سلطانی اثر کمال الدین حسین کاشفی، واعظ و دانشمند نامی سده نهم هجری و برهه تیموریان می باشد. واعظ کاشفی علاوه بر علوم دینی، در علوم ادبی و علم حدیث نیز تبحر داشت. ریاضیات و نجوم می دانست و صوتی خوش داشت. قرآن را با نوایی دلنشین تلاوت می کرد. بجز فتوت نامه سلطانی، کتاب مشهور و معروف دیگر او روضه الشهدا می باشد که در نعت امامان شیعه و به ویژه حضرت امام حسین (ع) و سرگذشت و ماجرای شهادت آن بزرگوار نوشته شده است. اصطلاح روضه خوانی نیز همان زمان و با خواندن کتاب روضه الشهدا در مجالس ، مصطلح گردید. از دیگر آثار ایشان، کتاب اخلاق محسنی، انوار سهیلی، مواهب العلیه و مخزن الانشاء می باشد. وفات واعظ کاشفی را در سال 910 هجری ثبت کرده اند.
فتوت نامه سلطانی، در باب آیین فتوت و جوانمردی نگارش شده است و در واقع مفصل ترین کتاب در زمینه این مرام می باشد که به زبان فارسی تالیف شده است. این کتاب نخستین بار توسط زنده یاد محمدتقی بهار تصحیح و چاپ شد.

تفسیر حدائق الحقایق تالیف معین الدین بن شرف الدین حاج محمد فراهی هروی، که از دانشمندان هرات بود و مدتی کوتاه قاضی این شهر بود. روضه الواعظین (در شرح زندگی پیامبر) ، تاریخ موسوی، احسن القصص و کتاب حدائق الحقایق فی کشف اسرار الدقایق از آثار ایشان می باشد. فراهی در سده دهم و میان سالهای 910 و 916 هجری وفات یافته است. مولف در مقدمه تفسیر خود در معرفی این اثر چنین می نویسد: دوستان از من خواهش کردند که تفسیر کاملی بر قرآن کریم بنگارم و این بنده در مقام اجابت مسئول آنها شروع بدین کار مهم کردم، لکن چنین مقرر شد که ابتدا جهت اهل ذوق و عرفان سوره یوسف را جداگانه تفسیر و به رشته تحریر درآورم.

مجمل فصیحی تالیف احمدبن جلال الدین محمد، از آثار منثور سده نهم هجری می باشد. فصیح خوافی اهل خواف بود  و در خدمت شاهرخ شغل دیوانی در اختیار داشت. زمانی نیز در بند بود و گرفتار و پس از مدتی آزاد گردید. معروف ترین اثر این ایشان، مجمل التواریخ می باشد که با عنوان مجمل فصیحی معروف می باشد. این کتاب را به سال 845 نگارشته است. کتاب در باب تاریخ عمومی از آغاز خلقت تا برهه نویسنده نوشته شده است. از ویژگی های کتاب، دارا بودن نثری ساده می باشد. به شیوه بسیاری از متون دیرین پارسی، در میانه نثر کتاب، اشعاری به عربی و فارسی جای داده شده است. تولد نویسنده این کتاب را در سال 777 هجری ثبت کرده اند.

"ینبوع الاسرار فی نصایح الابرار" عنوان اثری در باب عرفان تالیف امام کمال الدین حسین بن حسن خوارزمی کبروی از عارفان و سالکان بنام سده نهم هجری می باشد. مولف این اثر اهل کاشان بوده و در خوارزم روزگار می گذرانده است. از مریدان خواجه ابوالوفای خوارزمی بوده است و نسبش به نجم الدین کبری - عارف نامی سده ششم هجری - می رسد. از همین رو به کبروی یا کبرایی شهره است. جواهر الاسرار و زواهر الانوار ، کنوز الحقایق فی رموز الدقایق از دیگر آثار ایشان می باشد. هر دو اثر مذکور در شرح مثنوی مولانای بلخی نوشته شده است. دیوانی نیز مشتمل بر قصاید و غزلیات داشته است. وی در 840 هجری در خوارزم و در فتنه ازبکان به قتل رسید.

نزهت القلوب تالیف حمدالله مستوفی قزوینی از خاندان مستوفیان و دبیران که به تشویق استاد خویش، رشید الدین فضل الله - نویسنده ی کتاب جامع التواریخ - به نگارش و تالیف آثاری در باب جغرافیا و تاریخ، روی آورد. کتاب نزهت القلوب در سده هشتم هجری تالیف شده است. کتاب به کانی شناسی، گیاه شناسی و نیز به صورت گسترده به جغرافیا پرداخته شده است. نویسنده در این کتاب به وضعیت شهرها و روستاهای ایران در برهه خویش اشاره کرده است و شرایط طبیعی سرزمین ها را بازگو کرده است. آثاری چون البلاد قزوینی، فارسنامه ابن بلخی، آثار الباقیه و التفهیم ابوریحان از جمله منابع مورد استفاده ی حمدالله مستوفی در تالیف این اثر است. این مورخ و شاعر سده هشتم، به سال 680 هجری در قزوین به دنیا آمد و در سال 750 از دنیا رفته است و امروزه آرامگاه او در قزوین پابرجا است. از او سه کتاب باقی مانده است. تاریخ گزیده و ظفرنامه که به سیاق شاه نامه نوشته شده است، از دیگر آثار حمدالله مستوفی می باشد.