معرفی کتاب ادبی

تحفه الاخوان تالیف معصوم بن عبدالله کاشی، اثری منثور در باب شرح و بیان مبانی مسلک فتوت می باشد. این اثر مشتمل بر یک مقدمه (شامل چهار فصل)، ده باب و یک خاتمه (مشتمل بر سه فصل) می باشد. به عقیده استاد جلال الدین همایی، تاریخ تالیف این اثر از سده هفتم هجری فرا تر نمی رود.

کشف الحقایق تالیف عزیز الدین محمد نسفی معروف و مشهور به شیخ عزیز نسفی از عارفان نامی و از مریدان سعد الدین حمویی بوده است. کتاب کشف الحقایق از آثار معروف و شناخته شده او می باشد که در زمینه عرفان و حکمت نوشته شده است و در بر گیرنده هفت رساله از او می باشد. رسالهٔ نخست با عنوان: وجود، رساله ی دوم: انسان، رساله ی سوم: سلوک، رساله ی چهارم: توحید، رساله ی پنجم: معاد انسان، رساله ی ششم: دنیا و آخرت، شب قدر و روز قیامت، حیات و ممات و عنوان رساله ی هفتم این کتاب، هفت آسمان و هفت زمین، تبدیل زمین و طی آسمان، زمین قیامت و زمین عرفات، حج گزاردن می باشد. انسان کامل و مقصد اقصی از دیگر آثار ارزشمند عزیز الدین نسفی می باشد. تاریخ تالیف کشف الحقایق در سده هفتم هجری و میان سالهای دهه هفتاد در این سده می باشد. عزیز الدین نسفی به سال 688 در ابرقو وفات یافت و آرامگاه ایشان امروزه در این شهر پابرجا می باشد.

جمال الدین حسین بن علی بن محمد رازی، معروف به ابوالفتوح رازی، از عالمان برجسته ی شیعه و معاصر زمخشری بوده است. تفسیر ابوالفتوح یا روضه الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تفسیری است مفصل از قرآن مجید به زبان ساده که در نیمه ی نخست سده ششم نوشته شده است. ابوالفتوح اصالتا اهل نیشابور بود لیک در ری می زیست. شرح شهاب، رساله حسنیه، رساله ی یوحنا، از دیگر آثار او می باشد. وفات ابوالفتوح رازی را در میانه سده ششم هجری ثبت کرده اند.

لطائف الطوائف عنوان اثری منثور نوشته مولانا فخرالدین علی صفی پسر کمال الدین حسین واعظ کاشفی معاصر با شاه تهماسب صفوی می باشد. ایشان شیعه بوده اند و این را می شود از همین کتاب لطائف الطوائف دریافت. کتاب لطائف الطوائف مشتمل بر چهارده باب و هر باب آن چند فصل را شامل می شود. لطائف الطوائف گنجینه ای پربار از مواعظ و لطیفه ها می باشد. فخرالدین علی صفی به سال 939 هجری از دنیا رفته است.

کتاب اخلاق محسنی اثر منثور کمال الدین حسن کاشفی، واعظ نامی سده نهم هجری می باشد که در باب اخلاق نوشته شده است. کتب مشهور دیگر او، روضه الشهدا می باشد که در نعت امامان و به ویژه امام حسین ع و ماجرای شهادت آن حضرت نوشته شده است. بسیاری معتقدند اصطلاح روضه خوانی از آن زمان رواج پیدا کرد که در مجالس، کتاب روضه الشهدا واعظ کاشفی خوانده می شد. از دیگر آثار کاشفی میتوان از انوار سهیلی، مواهب العلیه، مخزن الانشاه و فتوت نامه نام برد. کاشفی در سال 910 هجری از دنیا رفت. اخلاق محسنی شامل چهل باب می باشد و تالیف آن در سال 900 هجری به پایان رسید.

بهارستان اثری منثور از نورالدین عبدالرحمن بن نظام الدین احمدبن محمد مشهور به جامی، شناخته شده ترین شاعر سده نهم هجری می باشد. جامی به سال 817 در جام به دنیا در خراسان بزرگ به دنیا آمد. مدتی در هرات و سمرقند به کسب دانش پرداخت و زمانی نیز به سیر و سلوک پرداخت. جامی کتاب بهارستان را به شیوه و روش گلستان سعدی نگارش کرده است و به مانند سعدی بزرگوار، ابیاتی را چاشنی نثر خویش قرار داده است. به مانند سعدی در گلستان، جامی در این کتاب پند و اندرز و نصایح اخلاقی را سرلوحه کلام خویش قرار داده است و این کتاب را در واقع به عنوان پند و اندرزی به پسر خویش نگاشته است. جامی را خاتم الشعرای شاعران سبک عراقی میدانند و از او آثار ارزشمندی بجای مانده است که از جمله آنها می توان به هفت اورنگ، نفحات الانس، لوایح، اشعه اللمعات و دیوانی از اشعار نام برد. 

روضه خلد اثر مجد خوافی، در باب مسائل اخلاقی و اجتماعی و عرفانی نوشته شده است. بنابر آنچه در شرح حال این نویسنده آمده است، بیست سال از وطنش مهاجرت کرده و آنگاه به خواف برگشته است و به تاثیر از گلستان سعدی به نوشتن این اثر یعنی روضه ی خلد پرداخته است. روضه ی خلد شامل هجده باب است. همچنین چهارصد و بیست حکایت و بیش از دو هزار و صد بیت شعر را شامل می شود. در میانه حکایت های روضه خلد، آیات و احادیت و اخباری نیز استفاده شده است و بجا و شایسته از آنها بهره برده شده است. تولد نویسنده این اثر را در یکی از سالهای 675 تا 680 هجری می دانند. تاریخ روشنی از زمان فوت او مشخص نیست لیک به احتمال زیاد تا اواخر نیمه نخست سده هشتم هجری زنده بوده است.

اخلاق ناصری از مهم ترین نوشته های خواجه نصیر الدین طوسی می باشد که درباره اخلاق فردی و رفتار در میان خانواده و برخورد در محیط پیرامون خویش و همچنین در باب سیاست، نگاشته شده است. این اثر از آثار منثور و شناخته شده ی سده هفتم هجری به زبان پارسی می باشد. این اثر به خواست حاکم قهستان که شیعه اسماعیلی بود، نگارش شده است. بخش نخست کتاب با عنوان تهذیب اخلاق شامل این گفتارها می باشد: معرفت موضوع ومبادي اين نوع، نفس انساني كه آن را نفس ناطقه خوانند، بيان آنكه انسان اشرف موجودات اين عالم است، بيان آنكه نفس انساني را كمالي و نقصاني است، حد وحقيقت خلق و بيان آنكه تغيير اخلاق ممكن است، حصر اجناس فضايل كه مكارم اخلاق عبارت از آن است، فرق ميان فضايل و آنچه شبيه فضايل بود، ترتيب اكتساب فضايل و مراتب سعادات و معالجت امراض نفس.

بخش دوم و سوم کتاب نیز با عناوین تدبیر منزل و سیاست مدن، در باب احوال و رفتار صحیح در خانه و میان خانواده و سیاست و آداب حسنه آن، گفتارهای نغزی بیان شده است.

مرصاد العباد اثری منثور در باب تصوف تالیف شیخ نجم الدین رازیم - معروف به شیخ نجم الدین دایه - از صوفیان سده هفتم هجری می باشد. او پس از قتل استادش شیخ نجم الدین کبری به هنگام حمله قوم مغول، به همدان گریخت و سپس به سمت سرزمین های روم رفت. شیخ نجم الدین رازی در سال 645 هجری وفات یافته است. او کتاب مرصاد العباد را در پنج باب و چهار فصل به نگارش آورده است و دارای نثری ساده می باشد. محمد امین ریاحی این اثر را تصحیح کرده است.

جوامع الحکایات و لوامع الروایات، اثر سدید الدین محمد بن محمد بخاری معروف و شهره به عوفی از مولفان و نویسندگان شناخته شده ی اواخر سده ششم و اوائل سده هفتم هجری می باشد. عوفی مدتهای مدیدی در فرا رودان و سیستان و خراسان بزرگ به سفر پرداخت و سقوط خوارزمشاهیان را به چشم دیده است. لباب الباب و جوامع الحکایات و لوامع الروایات از آثار ارزشمند او می باشد. جوامع الحکایات در بر دارنده حکایت ها روایت های گوناگونی می باشد که عوفی آنها را جمع آوری کرده است. به شیوه رایج، در کنار نثر روان و سلیس این اثر، اشعار عربی و فارسی نیز چاشنی حکایات شده است. همچنین از آیات و احادیث نیز در میانه نثر کتاب استفاده کرده است.